Suhani

"सावरकरांची माझी गाठ पडण्यापूर्वी क्रांतिकारी लेखक नि व्याख्याता म्हणून जीवन जगण्याचे मी योजिले होते, त्यांची भेट झाल्यानंतर मी हा बेत रद्द केला आणि पॅरिसला जाऊन बॉम्ब तयार करण्याची विद्या शिकून घेण्याचे ठरविले. माझ्या मनात असे आले की हा जन्मजात क्रांतिकारी लेखक नि व्याख्याता आहे. म्हणून हे काम त्याच्यावरच सोपवावे आणि आपण दुसरे कोणतेतरी काम हाती घ्यावे." -- सेनापती बापट भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात सशस्त्र क्रांती, राष्ट्रभक्ती, सामाजिक समता आणि जनसेवा यांचा संगम घडविणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे सेनापती बापट. क्रांतिकारक, तत्त्वचिंतक आणि समाजसेवक म्हणून त्यांनी स्वातंत्र्यलढ्यात मोलाचे योगदान दिले. पांडुरंग महादेव बापट यांचा जन्म १२ नोव्हेंबर १८८० रोजी अहमदनगर जिल्ह्यातील पारनेर येथे झाला. बुद्धिमान विद्यार्थी असलेल्या बापटांना संस्कृतमधील प्रावीण्याबद्दल जगन्नाथ शंकरशेठ शिष्यवृत्ती मिळाली. पुण्यातील डेक्कन कॉलेजमध्ये शिक्षण घेताना त्यांनी सशस्त्र क्रांतीद्वारे भारत स्वतंत्र करण्याची शपथ घेतली. १९०३ मध्ये बी.ए. झाल्यानंतर मुंबई विद्यापीठाच्या शिष्यवृत्तीवर ते उच्च शिक्षणासाठी इंग्लंडला गेले. एडिंबरो येथील अभियांत्रिकी महाविद्यालयात प्रवेश घेतल्यानंतरही त्यांचा क्रांतिकारी चळवळीतील सहभाग वाढत राहिला. त्यामुळे त्यांची शिष्यवृत्ती बंद झाली आणि अभियांत्रिकीचे शिक्षण अपूर्ण राहिले. इंग्लंडमध्ये बापटांचा स्वातंत्र्यवीर सावरकरांशी परिचय झाला. लंडनमधील इंडिया हाऊसमधील क्रांतिकारी वातावरणाचा त्यांच्या विचारांवर मोठा प्रभाव पडला. सावरकरांच्या प्रेरणेने त्यांनी पॅरिस येथे जाऊन रशियन क्रांतिकारकांकडून बॉम्बनिर्मितीचे तांत्रिक ज्ञान घेतले. पुढे हे ज्ञान भारतीय क्रांतिकारकांपर्यंत पोहोचविण्यात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. १९०८ मध्ये भारतात परतल्यानंतर बंगालमधील क्रांतिकारकांशी त्यांचा संपर्क आला. अलीपूर बॉम्ब खटल्याच्या तपासात नाव पुढे आल्याने ब्रिटिश पोलिसांच्या अटकेपासून बचाव करण्यासाठी त्यांना १९०८ ते १९१२ या काळात अज्ञातवासात राहावे लागले. यानंतर पारनेर येथे परतून त्यांनी शिक्षक म्हणून काम केले आणि समाजसेवेला सुरुवात केली. गावातील रस्ते झाडणे, शौचकूप स्वच्छ करणे अशा कामांतून त्यांनी जातिभेद व अस्पृश्यतेला कृतीतून विरोध केला. नोव्हेंबर १९१४ मध्ये मुलाच्या बारशानिमित्त त्यांनी वंचित समाजातील लोकांसाठी भोजन आयोजित केले. १९१५ मध्ये पुण्यात आल्यानंतर ते चित्रमय जगत, केसरी, मराठा आणि लोकसंग्रह या नियतकालिकांशी संबंधित झाले. तसेच डॉ. श्रीधर व्यंकटेश केतकर यांच्या ज्ञानकोशाच्या कामातही त्यांनी योगदान दिले. अंदमानच्या सेल्युलर तुरुंगातील राजबंद्यांची तसेच सावरकर बंधूंची सुटका व्हावी यासाठी सेनापती बापटांनी डॉ. नारायण सावरकर यांच्या सहकार्याने "राजबंदी मुक्ती मंडळ" स्थापन केले. सह्यांची मोहीम, सभा आणि लेखनाद्वारे त्यांनी राजबंद्यांच्या मुक्ततेचा प्रश्न जनतेसमोर मांडला. १९२१ मध्ये मुळशी धरणप्रकल्पामुळे विस्थापनाच्या संकटात सापडलेल्या शेतकऱ्यांच्या हक्कांसाठी बापटांनी मुळशी सत्याग्रहाचे नेतृत्व केले. १९२१ ते १९२४ या काळातील या संघर्षात त्यांना अनेकदा तुरुंगवास भोगावा लागला. त्यांच्या धाडसी नेतृत्वामुळे जनतेने त्यांना "सेनापती" ही उपाधी दिली. मुंबईतील सफाई कामगारांची दयनीय स्थिती पाहून त्यांनी त्यांच्या संघटनासाठी "झाडू-कामगार मित्रमंडळ" स्थापन केले. सप्टेंबर १९२९ मध्ये गळ्यात पेटी अडकवून भजन करीत त्यांनी चौपाटीपर्यंत मोर्चा काढला. कामगारांच्या सन्मानासाठी आणि न्याय्य हक्कांसाठी त्यांनी संपाचे नेतृत्व केले. सेनापती बापट हे क्रांतिकारक असण्याबरोबरच साहित्यिक, तत्त्वचिंतक आणि आध्यात्मिक विचारवंतही होते. त्यांनी मराठी, इंग्रजी आणि संस्कृत भाषांत लेखन केले. चैतन्यगाथा हा त्यांचा उल्लेखनीय ग्रंथ असून श्रीअरविंदांच्या "The Life Divine" या ग्रंथाचा त्यांनी दिव्यजीवन या नावाने मराठी अनुवाद केला. त्यांचे साहित्य १९७७ मध्ये सेनापती बापट समग्र ग्रंथ या नावाने प्रकाशित झाले. स्वातंत्र्यानंतरही त्यांनी भाववाढविरोधी आंदोलन, गोवामुक्ती संग्राम आणि संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत सहभाग घेतला. राष्ट्रस्वातंत्र्याबरोबरच सामाजिक न्याय आणि सामान्य जनतेचे हक्क यांसाठी त्यांचा संघर्ष सुरूच राहिला. अखेर २८ नोव्हेंबर १९६७ रोजी मुंबईतील दादर येथे त्यांचे निधन झाले. राष्ट्रभक्ती, त्याग, सामाजिक समता आणि जनसेवेचा आदर्श निर्माण करणाऱ्या सेनापती बापट यांना जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन 🙏🚩 #सशस्त्र_क्रांती #सेनापती_बापट #स्वातंत्र्यवीर_सावरकर