Eric Wetzels

Enkele weken geleden zag ik een uitvoering van Charles Gounods opera Faust, in een schitterend klassiek theater dat overal in Europa had kunnen staan. Alleen volgde ik het libretto stiekem op mijn telefoon, want het gezongen Frans was nauwelijks te verstaan en de boventiteling was alleen in het Oekraïens. Ik was in de Nationale Opera van Lviv, een prachtige stad vol pastelkleurige architectuur in het westen van Oekraïne. Zonder het ontroerende volkslied vóór de ouverture, waarbij iedereen met de hand op de borst opstond, had je niet kunnen raden dat dit land in het vijfde jaar van een uitputtingsoorlog zit. Had de voorstelling een paar uur later plaatsgevonden, dan was ze onderbroken door een luchtalarm en hadden we de schuilkelder in gemoeten. Maar wij hadden geluk en konden genieten van drieënhalf uur ongestoord escapisme, tot de finale, waarin Fausts geliefde Marguerite sterft en ten hemel stijgt, terwijl hij zelf vol afgrijzen op de knieën zinkt. Ook zonder luchtalarm was de oorlog nooit ver weg. In de opera trekt Marguerites broer naar het front, samen met zijn vriend Wagner – naamgenoot van Poetins huurlingenleger – en de duivel voorspelt dat beiden zullen sterven. Dan is er de hartstochtelijke uitbarsting van de stokoude Faust zelf, vroeg in de opera, waarin hij jaloers smacht naar de geneugten van de jonge jaren: ‘Ik wil jeugd! Geef mij genoegens, jonge minnaressen! Geef mij de kracht van machtige driften, de wilde orgieën van hart en zinnen! Gloeiende jeugd, ik wil je verlangens, je vervoering, je genot!’ Mefistofeles gunt hem de zalige zorgeloosheid van een tweede jeugd voor de bescheiden prijs van zijn ziel – een verleidelijk aanbod. De Faust in het Kremlin sloot een veel diabolischer pact: hij verpatste de eerste en enige jeugd van honderdduizenden jonge mannen – en in ruil waarvoor? De oude KGB-officier wordt 74, zijn gezondheid sukkelt en de tijd dringt. Smachten doet hij vooral naar persoonlijke roem, of wat daarvoor doorgaat in zijn koortsige verbeelding: de mystieke band met het Oekraïense volk herstellen, het machtige Russische rijk doen herrijzen, van Moskou een ‘Derde Rome’ maken dat de christelijke beschaving redt. Het was Joris Luyendijk, onvermoeibaar pleitbezorger van de Oekraïense zaak, die me uitnodigde om met Protect Ukraine mee te reizen naar Lviv. Ik aarzelde aanvankelijk, want ik wilde niet de rampentoerist uithangen, of oorlog romantiseren, of doodvermoeide Oekraïners afleiden van hun existentiële strijd om het voortbestaan van hun land en cultuur. Het voelde ongepast om als West-Europeaan naar een actief oorlogsgebied te reizen, om na een paar dagen weer naar mijn behaaglijke, zorgeloze leven terug te keren. Maar Joris verzekerde me dat Oekraïners bezoek uit Europa enorm waarderen. Die dankbaarheid vond ik even onwaarschijnlijk als onverdiend, maar hij kreeg gelijk. We bezochten een dronelab in een troosteloze Sovjetflat, waar twee grijnzende techneuten vertelden over hun wapenwedloop met Russische ingenieurs, met wie ze tot februari 2022 nog samenwerkten in een IT-bedrijf. In een opleidingscentrum voor rekruten zagen we grondrobots waarmee gewonde soldaten in veiligheid worden gebracht. (De Russen hebben die niet: ze laten hun kanonnenvlees liever op het slagveld liggen.) Een traumatherapeute legde uit hoe ze soldaten met posttraumatische stress behandelt, en kreeg een krop in de keel toen ze over haar eerste patiënt vertelde. (Ook traumatherapeuten hebben zelf een therapeut.) De directrice van het Oekraïense cultuurinstituut INDEX, Sasha Dovzhyk, nam ons mee naar het militaire kerkhof Veld van Mars, waar ze ons de graven toonde van jonge schrijvers en kunstenaars. Na afloop van het programma met Protect Ukraine reisde ik op eigen houtje door naar Kyiv. Daar ontmoette ik Issac Luna, een Amerikaanse oud-marinier die zijn succesvolle carrière als consultant in Texas inruilde voor het Oekraïense front en daarover de aangrijpende memoires Reckoning Dreams and Fire schreef. Ik sprak er ook met een projectmanager van het Heart Institute, waar chirurgen na de invasie hun operatiekamer naar de schuilkelder verhuisden. Een Oekraïense vriendin vertelde me over de gewenning na jaren van onophoudelijke luchtalarmen en over het fatalisme en de doodsverachting die veel Oekraïners ervaren. Aan de Kyiv School of Economics gaf ik een voordracht over complottheorieën voor studenten (minstens 80 procent meisjes, om voor de hand liggende redenen), waarna ik een bezoek bracht aan Boetsja, zelf het brandpunt van enkele van de bizarste Russische complottheorieën. Eén vraag bleef door mijn hoofd spoken: als mijn land morgen werd binnengevallen door het op één na sterkste leger ter wereld, zou ik dan bereid zijn mijn bestaan als schrijver op te geven en de wapens op te nemen? Of me aan te sluiten bij het verzet in bezet gebied? En u, beste lezer? De meesten van ons geloven graag dat we de moed zouden bijeenrapen, mits gezond en van strijdbare leeftijd. Maar hoe je reageert als puntje bij paaltje komt, is lastig te voorspellen. Sasha Dovzhyk vertelde over wetenschappers, intellectuelen en kunstenaars die in februari 2022 tot de conclusie kwamen dat het zwaard soms toch machtiger is dan de pen. Een novice die zich voorbereidde op het priesterschap moest zijn kloosterorde toestemming vragen om Russen te doden. De Oekraïense schrijver Artem Chapeye worstelt met die vraag in zijn korte maar krachtige boek Ordinary People Don’t Carry Machine Guns. Als levenslang pacifist – hij vertaalde zelfs Gandhi naar het Oekraïens – ontdekte hij op 24 februari 2022 dat de luxe van onbeproefde overtuigingen niet langer voor hem was weggelegd. ‘Abstract pacifisme is het privilege van mensen die niet voor een existentiële keuze staan en zich kunnen veroorloven te theoretiseren.’ Binnen enkele dagen stond hij in de rij bij een rekruteringscentrum. Toch is hij eerlijk genoeg om te beseffen dat zijn keuze niet in de sterren stond geschreven. Als hij op de dag van de grootschalige invasie toevallig in het buitenland was geweest, geeft hij toe, was hij waarschijnlijk niet teruggekeerd om de wapens op te nemen. Als ik Oekraïners hoor spreken over hun onbevangen en vurige verlangen om vrij te zijn, om bij Europa en het Westen te horen, voel ik al snel enige schaamte voor alle verwende aanstellerij van de rest van ons, die vrede en veiligheid als vanzelfsprekend beschouwen. Ik hoop nooit voor het dilemma te komen dat Oekraïners in februari 2022 trof, maar mijn eigen overtuigingen over weerbaarheid, net als die van de meeste Europeanen, zijn nooit aan een vuurproef onderworpen. De Oekraïners vragen ons niet eens om naast hen te komen vechten. Op enkele duizenden buitenlandse vrijwilligers na, zoals de oud-marinier Issac Luna, neemt niemand buiten Oekraïne spontaan de wapens op tegen de Russen. Het minste wat de rest van ons kan doen, is hen blijven steunen: financieel, militair en moreel. Als we dit dappere volk niet bijstaan, terwijl het vecht om bij onze beschaving te mogen horen, wat is dan het punt van zo’n beschaving? Hier het volledige reisverslag voor @Quillette, in het Engels: substacktools.com/sharex/roD…