Paul Bonaventure

BEYOND REASONABLE DOUBT Katika criminal jurisprudence, kuna kanuni moja ambayo haiwezi kupuuzwa, kupunguzwa wala kubadilishwa kwa sababu ya uzito wa shtaka, ambayo ni the prosecution must prove its case beyond reasonable doubt. Hiki sio kipimo cha kawaida cha ushahidi ila ni kiwango cha juu cha uthibitisho kinachotenganisha tuhuma na hatia, mashaka na hitimisho la kimahakama, pamoja na mamlaka ya Serikali ya kushtaki na wajibu wake wa kuthibitisha kosa. Maana yake ni kwamba Jamhuri haitoshi kuonyesha kuwa kuna uwezekano Lissu alitenda kosa. Lakini inapaswa kuwasilisha ushahidi unaoaminika, unaokubalika kisheria na wenye probative value ya kutosha kuthibitisha kila essential ingredient ya kosa linalodaiwa. Mahakama inapaswa kuridhika kwa kiwango cha kisheria kwamba ushahidi unaunga mkono hitimisho la hatia, bila kubaki na shaka yenye msingi inayotokana na rekodi ya shauri. Hapa kuna tofauti muhimu ambayo mara nyingi hueleweka vibaya, kwamba beyond reasonable doubt haimaanishi kutokuwepo kwa kila shaka inayoweza kufikiriwa. Sheria haitaki uhakika wa kihisabati, wala haidai Jamhuri ijibu kila nadharia ya kubuniwa. Lakini inachotaka ni kuondoa reasonable doubt shaka inayotokana na ushahidi, mantiki na mazingira halisi ya shauri. Shaka ya kubahatisha haina nguvu ya kisheria, lakini shaka inayotokana na contradiction ya msingi, pengo la ushahidi, kutokuthibitishwa kwa ingredient au ushahidi usioaminika haiwezi kufutwa kwa maelezo ya jumla. Katika kesi ya Lissu, kipimo hiki kinahitaji Mahakama kuchunguza kwa umakini mens rea yaani nia mahsusi inayodaiwa, actus reus yaani kitendo kinachounda kosa, tafsiri ya deed chini ya kifungu cha 39(2)(d). Attribution ya vitendo vinavyodaiwa na publication ya maneno kupitia Jambo TV. Haya ni maeneo tofauti ya kisheria yanayohitaji uthibitisho. Kwamba maneno yalitamkwa hakuthibitishi moja kwa moja nia ya uhaini, kwamba video ilisambazwa hakuthibitishi moja kwa moja nani aliyeichapisha. Na kwamba mkutano ulifanyika hakuthibitishi moja kwa moja kwamba ulikuwa na madhumuni ya kutenda kosa la uhaini. Hapo ndipo evidentiary nexus inapokuwa muhimu, yaani Mahakama inapaswa kuona uhusiano wa kimantiki na wa kisheria kati ya ushahidi uliowasilishwa na kila kipengele cha kosa. Haiwezi kuruka kutoka kwenye mazingira yanayotia shaka hadi kwenye hitimisho la hatia bila kuonyesha namna ushahidi unavyothibitisha kiungo hicho.

SIKU 1 KABLA YA HUKUMU YA LISU JAMHURI DHIDI YA TUNDU ANTlPAS LISSU, KESI YA JINAI NA. 19605/2025 Kesho ni siku ya hukumu, baada ya miezi ya kusikiliza ushahidi, kuchambua nyaraka, kuhoji mashahidi na kupima hoja za mawakili, safari hii ndefu ya kimahakama inafika kwenye kilele chake. Kwa Tundu Lissu, ni siku inayobeba uzito wa hatima yake. Kwa mfumo wa haki, ni wakati wa kuona namna sheria inavyotumika mbele ya shtaka zito kama uhaini. Lakini kabla ya Mahakama kutoa uamuzi, kuna swali ambalo linapaswa kubaki akilini mwa kila anayefuatilia shauri hili. Je, ushahidi umefikia kiwango cha kuthibitisha hatia, au uzito wa shtaka umeacha nafasi ya mashaka yenye msingi? Katika criminal jurisprudence, sio tuhuma zinazothibitisha kosa, ila ni ushahidi unaokidhi kila kipengele cha kisheria. Burden of proof iko kwa Jamhuri, na kiwango chake ni beyond reasonable doubt. Hii ndio nguzo inayolinda presumption of innocence. Narudia tena mshtakiwa hahitajiki kuthibitisha kutokuwa na hatia, wala Mahakama haiwezi kujaza mapengo ya ushahidi wa mashtaka kwa kutegemea udhaifu wa utetezi. Kwenye kesi hii, macho yako kwenye tafsiri ya kifungu cha 39(2)(d), uthibitisho wa mens rea, uwepo wa actus reus, maana ya deed, pamoja na uhusiano kati ya Lissu na kitendo cha uchapishaji kinachodaiwa. Haya ni masuala ambayo hayawezi kutatuliwa kwa hisia, msimamo wa kisiasa au tafsiri ya maneno nje ya mazingira yake. Yanahitaji strict construction of penal statutes, uchambuzi wa ushahidi na sababu za kimahakama zinazoweza kusimama mbele ya sheria. Pia kuna uzito wa credibility assessment, yaani Mahakama inapaswa kuangalia sio mashahidi walisema nini pekee, Bali walijuaje, walikuwa na nafasi gani ya kujua, maelezo yao yanaendana kwa kiwango gani, na contradictions zilizojitokeza zinaathiri vipi kiini cha shtaka.

SIKU 2 KABLA YA HUKUMU YA LISU JAMHURI DHIDI YA TUNDU ANTlPAS LISSU, KESI YA JINAI NA. 19605/2025 Siku mbili kabla ya hukumu, tuangalie upande mwingine wa kesi hii. Safari hii sio kurudia mjadala wa mens rea na actus reus, Bali kujiuliza kama mnyororo wa ushahidi uliowasilishwa na Jamhuri una muunganiko wa kutosha kumhusisha Lissu na kosa linalodaiwa. Katika sheria ya ushahidi, kuna tofauti kubwa kati ya kuthibitisha kwamba tukio lilitokea na kuthibitisha kwamba mshtakiwa ndiye anayewajibika kwa tukio hilo. Kwamba mkutano ulifanyika, maneno yalitamkwa na matangazo yalirushwa moja kwa moja, hakujibu moja kwa moja swali la nani aliandaa mkutano, Nani aliwaalika waandishi na nani alifanya kitendo cha uchapishaji kinachodaiwa. Hapa ndipo attribution of criminal responsibility inakuwa muhimu. Jambo jingine la kutazamwa ni evidentiary gaps, kwamba ushahidi wa shahidi mmoja unapopingana na wa mwingine kuhusu jambo muhimu, Mahakama haiwezi kuishia kusema kuwa tofauti ni za kawaida. Inapaswa kuchunguza chanzo cha tofauti hizo, athari zake kwenye hoja ya mashtaka na kama ushahidi mwingine huru unaziondoa. Hasa pale ambapo tofauti zinahusu kitendo kinachodaiwa kuwa msingi wa kosa, uzito wake haupaswi kupuuzwa. Pia kuna suala la circumstantial evidence, yaani Jamhuri inaweza kutegemea ushahidi wa mazingira, Lakini mazingira hayo yanapaswa kuunda mnyororo wa inference unaoelekea kwenye hitimisho la hatia bila kuacha maelezo mengine yenye msingi.

SIKU 3 KABLA YA HUKUMU YA LISU JAMHURI DHIDI YA TUNDU ANTlPAS LISU, KESI YA JINAI NA. 19605/2025 Siku tatu pekee zimetutenganisha na hukumu katika kesi hii ya uhaini Baada ya kusikiliza mashahidi 17 wa upande wa mashtaka, mashahidi watano wa utetezi na hoja za mwisho za pande zote, Sasa Mahakama inakabiliwa na jukumu la kutoa majibu ya kisheria kuhusu tuhuma nzito zinazomkabili Tundu Lissu. Lakini kuna jambo moja ambalo tusilipoteze, swali sio kama Lissu alitamka maneno yanayobishaniwa, Ila swali ni kama Jamhuri imethibitisha kwamba maneno hayo yanatimiza kila ingredient ya kosa la uhaini. Hapo ndipo vita halisi ya kisheria ilipo. Jamhuri imejenga hoja yake kwenye tafsiri ya maneno, nia iliyodaiwa na namna ujumbe ulivyofikishwa kwa umma. Utetezi umejikita kwenye mazingira ya kisiasa, mapengo ya ushahidi na tofauti za maelezo ya mashahidi. Mahakama sasa inapaswa kutenganisha hotuba kali ya kisiasa na kitendo kinachounda kosa la jinai, tukumbuke sio kila kauli inayoweza kutafsiriwa kuwa tishio inakuwa moja kwa moja uhaini. Kwenye mens rea, swali ni kama ushahidi unaonyesha nia mahsusi ya kuhamasisha watu kuzuia uchaguzi kwa madhumuni ya kuitisha Serikali, au kama hitimisho hilo limejengwa zaidi kupitia tafsiri ya maneno. Kwenye actus reus, mjadala ni kama kutamka na kusambaza maneno kunatimiza dhana ya deed chini ya kifungu cha 39(2)(d). Kisha kuna attribution, kwamba ni nani aliandaa mkutano, nani aliwaalika waandishi wa habari na nani alichapisha video. Tofauti za ushahidi kuhusu masuala haya zina uzito pale zinapogusa kitendo kinachodaiwa kufanywa na mshtakiwa. Kutamka ujumbe, kujua kuwa unarekodiwa na kufanya kitendo cha kuuchapisha sio lazima yawe jambo moja kisheria.

KUACHILIA NI UHURU USIOHITAJI UMILIKI Kuna aina ya mateso yanayotokana na kujaribu kuufanya ulimwengu udumu katika hali ambayo tayari imeanza kubadilika. Tunashikilia utambulisho ambao tumeuzoea, mahusiano ambayo yamebadilika, matarajio ambayo hayakutimizwa na kumbukumbu ambazo tunatamani zingeweza kurudi. Wakati mwingine, tunachokiogopa sio kupoteza kitu pekee, bali ni kupoteza namna tulivyojielewa kupitia kitu hicho. Lakini hakuna umbo la maisha linaloweza kusimama milele katika hali ileile. Kuachilia ni kutambua kwamba thamani ya jambo fulani haihitaji kulimiliki milele, na kwamba upendo hauhitaji kumfunga mwingine ili uthibitike.

HOTUBA YA LEMA NA ISHARA ZILIZOJIFICHA NYUMA YA UJUMBE WA MARIDHIANO Jana, tarehe 1 November 2026, Godbless Lema alikutana na waandishi wa habari pale Kibo Palace Hotel jijini Arusha. Nilipoanza kuichambua hotuba yake, niliona kwamba haikupaswa kusomwa kwa haraka kama taarifa nyingine za kawaida za kisiasa. Kulikuwa na ujumbe wa wazi, lakini pia kulikuwa na maeneo ambayo yalihitaji deeper intelligence scrutiny. Sikujikita kwenye maneno aliyoyasema pekee, ila nilianza kuchunguza timing, context, target audience, strategic intent na uwezekano wa athari za ujumbe huo ndani ya CHADEMA. Katika taaluma ya kivuli, tunajua kwamba wakati mwingine uzito wa taarifa haupo kwenye maneno yenyewe, bali kwenye sababu zilizomfanya mtu ayaseme, wakati aliyoyasema na watu aliotaka wayasikie. Jambo la kwanza lililonivutia lilikuwa msisitizo wake kwamba mazungumzo hayakuwa usaliti. Lema alilijenga suala hili kwa nguvu, akisisitiza kwamba CHADEMA ilikuwa taasisi ya kisiasa na kwamba mawasiliano na Serikali au vyombo vya dola yasingepaswa kutafsiriwa moja kwa moja kama kusaliti misingi ya chama. Hapa nilianza kufanya kile tunachokiita message deconstruction, yaani kuvunja ujumbe katika vipengele vyake ili kuelewa kilichokuwa kinasisitizwa na kwa nini. Kwa nini dhana ya usaliti ilipewa nafasi kubwa kiasi hicho? Je, kulikuwa na hofu ya ndani ambayo alitaka kuiondoa? Je, alikuwa akijaribu kupima receptivity ya wanachama kuhusu wazo la maridhiano? Au ujumbe wake ulikuwa umeelekezwa kwa watu ambao huenda walikuwa na mashaka kuhusu mabadiliko ya mbinu za kisiasa? Sikupata jibu la moja kwa moja, lakini niliona uwezekano wa perception management, yaani kuandaa mazingira ya namna hadhira itakavyopokea na kutafsiri wazo fulani. Kisha nikafika kwenye sehemu iliyohusu Freeman Mbowe. Lema alisimulia mazungumzo aliyodai kufanya na Mbowe katika hafla ya harusi, akisema Mbowe alimweleza kwamba alikuwa ameamua kustaafu siasa. Pia alieleza kwamba alifikisha taarifa hiyo kwa John Mnyika na kupendekeza Mbowe aondolewe kwenye kundi la mawasiliano la chama, lakini pendekezo hilo halikukubaliwa. Hapa niliona kile ambacho katika intelligence assessment tungekiita significant information disclosure. Yaani kwa nini mazungumzo ya faragha kuhusu mustakabali wa kiongozi mwenye ushawishi ndani ya chama yaliwekwa hadharani katika mkutano uliokuwa unazungumzia maridhiano. Je, ilikuwa ni contextual disclosure, yaani kutoa historia ya mawasiliano ili kueleza msimamo wake, au taarifa hiyo ilikuwa na athari nyingine katika mjadala wa mamlaka na ushawishi ndani ya chama. Niliona kwamba maelezo hayo yangeweza kubadili internal perception kuhusu nafasi ya Mbowe, lakini sikuwa na ushahidi wa kusema hilo ndilo lilikuwa lengo lake. Na hapa ndipo mchambuzi makini anapaswa kutenganisha observable facts na analytical inference. Jambo la pili lililonifanya niongeze umakini lilikuwa namna ujumbe wa maridhiano ulivyohusishwa na hoja ya kujenga taasisi. Kwa mtazamo wa strategic positioning, lugha aliyotumia Lema ingeweza kutafsiriwa kama jaribio la kuipa nafasi mbinu ya mazungumzo ndani ya mazingira, Ambayo kwa muda mrefu yalikuwa yamejengwa zaidi kwenye shinikizo la kisiasa na mapambano ya hadharani. Hapa nilijiuliza maswali mawili, kwamba alikuwa akitetea mbinu ya ziada inayoweza kuambatana na mapambano ya kisiasa, au alikuwa akifungua mlango wa strategic realignment, yaani mabadiliko ya mwelekeo wa kimkakati. Hapa naweza kusema tofauti yake ilikuwa kubwa, yaani mbinu zinaweza kubadilika bila kubadilisha misingi, lakini mabadiliko ya mkakati yanahitaji uhalali, mamlaka na uwajibikaji wa kitaasisi.