امیدوارم هرچه زودتر یک جنبش سوسیالیستی از پایین شکل بگیرد تا این شبکهی هاری را که آنقدر از جیب مردم خوردهاند که از شدت فربهی قلادهی دور گردنشان شکسته و بهسوی روشنفکران پارس میکنند و بدتر و مهمتر از آن لحظهای دست از بلعیدن سفرهی مردم بر نمیدارند ببلعد. آدمهایی که در این شبکه دخیلاند، آنقدر بهلحاظ سطح دانش و معلومات پاییناند که از نظر من وارد بحثشدن با آنها اتلاف وقت است؛ طوریکه این فضا مبتذلتر از بسیاری از بحثهای روشنفکری چند دههی اخیر ایران میشود. اما یک جنبش عدالتخواهانهی ضد نئولیبرالیستی، که هم ضد استبدادی باشد و و هم ضد امپریالیستی، بدجوری کاسه و کوزهی این جماعت را سرشان میشکند.
و نور تنها در سنگ تجزیه میشود
و خون تنها در سنگ تجزیه میشود
تا عشق نیز تنها با سنگ همآغوش گردد
و کودکان
با دستهای بسته به دنیا میآیند
و تپههای اعدام
به شهرها هجوم میآورند
و طعم خاک
زهری مدام میگردد
تا طعم نفت ذائقهی امپراتوری را روشن کند
– محمد مختاری
من خودم فرصت حضور پررنگ و گفتوگو در اینجا را ندارم؛ محیط و زیرساختهای آن را هم برای این کار مناسب نمیدانم و فکر میکنم افراد زیادی با من همنظر باشند. با این حال، خواستم بگویم برخی پرسشها اساساً به قصد گفتوگو مطرح نمیشوند، بلکه هدف طرح آنها آزار دادن و تحقیر شما است. در چنین مواردی، بهترین پاسخ بیتوجهی است.
از طرف دیگر، منطق تغییرات اجتماعی و انقلابی شباهت زیادی به خود زندگی دارد. بهنظرم، اگر جایی در زندگی خودخواهی نرم جایز باشد، جای درست اِعمال آن در رویارویی با افراد آزارگر است؛ فرقی نمیکند شریک عاطفی باشد، دوست یا استاد. از آدمهای آزارگر بدون عذاب وجدان دوری کنید. همانگونه که در زندگی روزمره نباید با هرکسی دمخور شد، در مسیر تحولات اجتماعی نیز به همراهی تمام جمعیت نیازی نیست؛ بهویژه، جمعیت واپسگرایی که در دالان کوتاه حکومت پهلوی و نظم تنگنظرانهی کوتاهتر آمریکایی متوقف و فریز شدهاند. موسی به دین خود، عیسی به دین خود!
برخی حرفها آنقدر مزخرف و کلیشهای است که آدم رغبت پاسخدادن که چه عرض کنم حتی نمیتواند آنها را تا انتها بخواند. مثل اینکه اگر غرب بد است چرا نمیروی کوبا؟ چرا مارکسیستها نمیروند چین؟ چرا مارکسیستها در نهادهای سرمایهداری کار میکنند؟ چرا برخی پستکلنیالها در دانشگاههای خوب غرب کار دارند؟
1
34
1,432
برخی حرفها آنقدر مزخرف و کلیشهای است که آدم رغبت پاسخدادن که چه عرض کنم حتی نمیتواند آنها را تا انتها بخواند. مثل اینکه اگر غرب بد است چرا نمیروی کوبا؟ چرا مارکسیستها نمیروند چین؟ چرا مارکسیستها در نهادهای سرمایهداری کار میکنند؟ چرا برخی پستکلنیالها در دانشگاههای خوب غرب کار دارند؟
امروز در خیابان، مثل همیشه غرق در افکار خودم بودم که دختر جوانی تند و خشن از کنارم رد شد و با حرص و غیظ خاصی گفت: «مرگ بر سه فاسد! ملا، چپی، مجاهد!» نه او را میشناختم و نه میدانم منظورش از این کار چه بود. من هیچوقت پوشش خاصی نداشتهام و چفیه هم دور گردنم نبود که بگوییم روی اعصابش رفته است. حالا کاری به موهای زرد او ندارم، ولی واقعاً کاش این دست افراد بهجای نفرتپراکنی نسبت آدمها، کمی هم نفرت ساختاری داشتند. برای خودشان بهتر بود.
روشن است که هرکسی باید درون همین سیستم کثیف کاری برای خودش دستوپا کند. از هستهی زمین یا جو که نمیشود در برابر نظم یا بینظمی موجود ایستاد، ولی بهنظرم وقتش شده تا دانشگاهیها در برابر این بیرحمیای که در چند دههی اخیر بهدنبال سیاستهای نئولیبرال شدیدتر شده، دستی به نشانهی اعتراض بالا بزنند، چون واقعاً این رقابت غیرانسانی و ناامنی، وحشتناک است و اول از همه به خود افراد لطمه میزند، حتی به آنهایی که در توهم شایستهسالاری غرق شدهاند و سرشان مثل کبک در برف است. چرا مثلاً یک فرد حدوداً ۳۰ تا ۴۰ ساله با مدرک دکترا و چندین کار دانشگاهی، باید تقریباً هر یکی دو سال از یک کشور به کشور دیگر جابهجا شود تا شاید بعد از چند سال کار مداوم و فرساینده یک شغل پایدار پیدا کند؟ چه زندگیها که این وسط ویران نشدهاند! چه روانها که فرسوده نشدهاند! آخر سر هم اسمش را میگذارند آزادی آکادمیک!
یکی از دلایلی که باعث شد تا همواره مارکسیسم برایم جذاب باشد برنامههای عملی آن در کنار عمق تئوریک خیرهکنندهاش برای رهایی بشریت بوده است. اما وقتی میبینم که خیلی از مارکسیستها، منجمله خودم، دربهدر دنبال یک دانشگاهی، موسسهای، یک خراب شدهای میگردیم تا استخدام که چه عرض کنم، درواقع استثمارمان کنند، دچار حس تناقض شرمسارگونهای میشوم. فکر کنم خیلی از مارکسیستهای دانشگاهی پیش خودشان میگویند: «من میخواهم استثمار شوم. من پر از ارزش اضافی هستم. خواهش میکنم بیایید و مرا استثمار کنید.»
یکی از دلایلی که باعث شد تا همواره مارکسیسم برایم جذاب باشد برنامههای عملی آن در کنار عمق تئوریک خیرهکنندهاش برای رهایی بشریت بوده است. اما وقتی میبینم که خیلی از مارکسیستها، منجمله خودم، دربهدر دنبال یک دانشگاهی، موسسهای، یک خراب شدهای میگردیم تا استخدام که چه عرض کنم، درواقع استثمارمان کنند، دچار حس تناقض شرمسارگونهای میشوم. فکر کنم خیلی از مارکسیستهای دانشگاهی پیش خودشان میگویند: «من میخواهم استثمار شوم. من پر از ارزش اضافی هستم. خواهش میکنم بیایید و مرا استثمار کنید.»
امروز در جلسهای، جوان هجدهنوزدهسالهای این را به دستم داد: «هیچکس آزاد نیست، تا زمانیکه همهی ما آزاد باشیم.» بعد هم از ضرورت انقلاب سوسیالیستی گفت و من غرق در لذت شدم. خیلی شگفتانگیز است که ایدههای انقلابی دوباره دارند جان میگیرند و نسل جوان با شجاعت بیشتری از آنها میگوید؛ فضایی که دیدنش عمیقاً دلگرمکننده و امیدبخش است.
یک مشکل عمدهای که بهنظرم در کار بسیاری مورخان، بهخصوص مورخان ایرانی، هست این است که تاریخ را بدون تئوری و فلسفه میخوانند. مثلاً اگر مورخی با امپریالیسم آشنایی نظری داشته باشد، نمیگوید جهانجویی چیزی است که همیشهی تاریخ بوده است و الآن هم مثل همیشه است. نام پدیدهای که الآن شاهدش هستیم امپریالیسم است، آن هم امپریالیسمی که با متدهای کلنیالیستی ترکیب شده است، نه جهانجویی.
روزهایی که با متن غنی، موسیقی فاخر، و فیلمهای پرمحتوا میگذرند، همزمان ذهن و قلب آدم را بهسوی جهان درون و بیرون باز میکنند، اما گاه روزهایی میرسند که آدم جهشی را بهصورت عینی در زندگیاش احساس میکند.
امروز صبح، از مورخ فمینیست برجستهای در دپارتمان مطالعات جنسیت دانشگاه Central European University تأییدیهی فلوشیپ پژوهشیای مختص پژوهشگران دکترا برای بازدید از این دانشگاه را دریافت کردم. برایم بسیار دلانگیز بود که نوشت از موضوع پژوهشم بسیار خوشش آمده و با کمال میل آن را میپذیرد و در نهایت تأکید کرد که «پرقدرت به کارکردن ادامه بده.»
هنگام صرف ناهار، همین که در این فکر بودم که بهتر است موضوع را حضوری با اساتیدم در دانشگاه آمستردام مطرح کنم، کسی اجازه گرفت و سر میز ناهار نشست. کاشف به عمل آمد که ایشان خودش از وین آمده است تا بخش آرشیوی پژوهش دکترایش را دربارهی جنبشهای کارگری در اروپای شرقی دوران پساکمونیسم در اینجا انجام دهد!
امیدوارم دانشگاه آمستردام همکاریهای لازم را انجام دهد تا بتوانم بخشی از این پژوهش عزیز را زیر نظر دیگر اساتید روشناندیش و برجسته و کنار دوستان خوشفکر و جسور در وین فریبا انجام دهم. 🥂
2
27
1,079
دو گروه از آدمها خیلی ترسناکاند؛ یکی آنهایی که با دیدن رنج و اندوه دیگران متأثر نمیشوند و دیگری کسانیکه تحتتأثیر قدرت واژگان قرار نمیگیرند.
طوری که من میفهمم، یک راه تغییر این است که روی نقاط قوت خود و نقاط ضعف حریف متمرکز شوید. اگر در یک مناسباتی شما ضعیفتر از آنچه هستید جلوه داده شدید و دیگری قدرتمندتر از چیزی که هست، این یک چرخهی مخرب است که راهی به رهایی نمیبرد، درست مثل اتفاقی که بهنظرم این سالها بر سر سوژهی معترض ایرانی آمد که میبینی خیلی از آدمها خودشان را خوارترین و بدبختترین و ضعیفترین انسانهای روی زمین میبینند، طوری که میبینید کشورهایی مثل عربستان و کویت و امارت شدهاند قبلهی آمال و مدینه فاضلهی بسیاری!
18
776
دیشب در حاشیهی تئاتری که دو دوست اسپانیایی و آرژانتینی روی صحنه بردند، با یکی از بازیگران که کویتی بود همکلام شدم. اول پیش خودم گفتم صمیمیت و خلوص این آدم بهقدری دلنشین است که شراب پس از نمایش را با او بنوشی و چند کلامی در مورد کار ردوبدل کنی و بعد هم خداحافظی کنی و بروی خانه، ولی او روایت بسیار تلخی را نقل کرد که از دیشب تا حالا ذهنم را رها نکرده است.
میگفت برای نجات از چرخهی بیرحمانهی تبعیض تحت حکومت کویت به هلند پناه آورده است. داستان از این قرار است که از سال ۲۰۲۴ امیر شیخ مشعل موجی از لغو تابعیت را به راه انداخته و کویتیهایی را که خالص تشخیص نمیدهد از حقوق شهروندی محروم میکند. او و دو برادرش قربانی ریشهی عراقی پدرشان شدهاند. از این سه برادر، دو نفر توانستهاند خود را به هلند برسانند، اما سومین برادر در کویت مانده است و امکان خروج ندارد؛ بدون حق اشتغال، بدون بیمهی درمانی، بدون خدمات بانکی، و در کل محروم از کوچکترین حقوق انسانی در تاریکی مرگ مدنی روزگار میگذراند.
غمانگیزتر اینجا است که پدر و مادرشان سالها پیش چشم از جهان بستهاند؛ دستشان از دنیا کوتاه است و نمیبینند که یک امیر خودکامه چگونه دارد با ثمرهی وصالی که بیش از نیم قرن پیش جوانه زده بود، بازی میکند.
این مرد هنرمند زباندان و تحصیلکرده، معصومانه و با تعجب میپرسید چرا در رسانههای غربی ردپایی از این فاجعه و ظلمی که بر مردم کویت میرود دیده نمیشود. پاسخم روشن بود: کویت متحد استراتژیک غرب است و رسانههای غربی هیچ لزومی نمیبینند چهرهی متحد کلیدیشان را در منطقه خراش دهند؛ رفتاری که در قبال کشورهایی چون ایران کاملاً برعکس است و اخبار آن را بهصورت لحظهای کار میکنند.
با خودم فکر میکنم که کاش بتوانم در مورد این موضوع چیز درخوری به زبان انگلیسی بنویسم، اما فعلاً همینقدر به ذهن خستهام قد میدهد که از هیچ مفهومی بهاندازهی حقوق بشر استفادهی ابزاری نشده است؛ شما اگر تحت حکومتی متحد غرب زندگی کنید، حقوق انسانیتان اهمیتی ندارد، و اگر زیر سایهی حکومتی زندگی کنید که با غرب زاویه دارد، حقوق انسانیتان برجسته میشود، اگرچه واقعیت امر این است: حقوق انسانی شما در هر دو حالت برای غرب اهمیتی ندارد.
آدم وقتی تاریخچهی تشکیل اسرائیل را میخواند، تازه با پوست و گوشتش درمییابد که ناامیدی چقدر میتواند بیمعنی باشد. در جهانی که یک عده یهودی پراکنده توانستند از زیر صفر و بهواسطهی ارادهی جمعی، ایدئولوژی، و برنامهریزی استراتژیک بلندمدت به تن یک ایدهی انتزاعی لباس ملموس بپوشانند، تحقق سوسیالیسم سهل به نظر میرسد. با همهی جنایتهایی که صهیونیستها کردهاند و لکهی ننگ آن تا ابد بر پیشانیشان خواهد ماند، بهنظرم یک درس فشرده میتوان از تشکیل اسرائیل گرفت: امکانپذیرکردن ناممکنها. فکر میکنم تقریباً اینطوری بوده که نگذاشتند هیچ فرصتی از دست برود و از هر چیزی فرصتی در جهت تحقق اهدافشان ساختند. بعد از اسرائیل، به کمتر از کمونیسم نباید راضی بود. وقتی عدهای توانستند از هر وسیلهای در جهت تحقق اهداف خودخواهانهشان استفاده کنند، چرا بشریت نتواند، با در نظرگرفتن اصل هماهنگی وسیله و هدف، آزادی همگانی را محقق کند؟
به باور من، یکی از مسئولیتهای اصلی اهالی علوم انسانی و اجتماعی، فهم انتقادی تغییرات اجتماعی و سیاسی است. با این حال، شگفت و البته دردناک است که بسیاری از دانشآموختگان این حوزه در سطح پدیدهها باقی میمانند و تمام حضورشان در فضای مجازی به توصیف سطحی وضعیت و ابراز استیصال و غرزدنهای مکرر و تکراری محدود میشود. ادعایی ندارد که خودم در راه درست هستم، اما فکر میکنم این واقعیت تلخی است که هست و تمایزی انکارناپذیری است که وجود دارد.





