İslâm Düşünce Enstitüsü (@ideorgtr) header
İslâm Düşünce Enstitüsü (@ideorgtr) profile picture

İDE bir özel vakıf kuruluşudur. @EN_ideorgtr @AR_ideorgtr

Joined September 2018
Photo by İslâm Düşünce Enstitüsü (@ideorgtr)Photo by İslâm Düşünce Enstitüsü (@ideorgtr)Photo by İslâm Düşünce Enstitüsü (@ideorgtr)Photo by İslâm Düşünce Enstitüsü (@ideorgtr)Photo by İslâm Düşünce Enstitüsü (@ideorgtr)Photo by İslâm Düşünce Enstitüsü (@ideorgtr)Photo by İslâm Düşünce Enstitüsü (@ideorgtr)Photo by İslâm Düşünce Enstitüsü (@ideorgtr)Photo by İslâm Düşünce Enstitüsü (@ideorgtr)Photo by İslâm Düşünce Enstitüsü (@ideorgtr)
İslâm Düşünce Enstitüsü retweeted
Azerbaycan kardeşimizdir. Kardeşler birbirlerinin sevincini de acısını da paylaşırlar. İslam’ın kardeşlik anlayışı ise bize bunun ötesinde iki yönlü bir sorumluluk yükler: Kardeşimiz zulme uğradığında yanında durmak, zulmettiğinde ise onu zulmünden vazgeçirmeye çalışmak. Hazin bir tecelli olarak Azerbaycan’da başörtülü öğrencilerin okullara alınmaması ve eğitim haklarından mahrum bırakılması, kardeşlik hukukunun bu iki sorumluluğunu da bugün bize hatırlatmaktadır. Hâlisane duygularla kaleme aldığımız bu sözlerin, kardeşliğin bize yüklediği sorumluluğun bir gereği olarak okunmasını temenni ediyoruz. Türkiye bir 28 Şubat tecrübesi, hatta kâbusu yaşadı. Gencecik kızlarımızı hedef alan uygulamalarla başlayan baskıların zamanla bütün bir toplum üzerinde nasıl ağır yaralar açtığına hep birlikte şahit olduk. Aradan yaklaşık otuz yıl geçmesine rağmen millet olarak o dönemin bıraktığı travmayı bütünüyle geride bırakabilmiş değiliz. Nerede ve ne zaman olursa olsun, hangi gerekçeye dayandırılırsa dayandırılsın, hangi siyasi hesapla yapılırsa yapılsın, insanların inanç ve ibadet özgürlüğünü baskı altına almak, dinî şiar ve sembolleri devlet takibatının konusu hâline getirmek hiç kimseye hayır getirmemiştir. Bu tür uygulamalar devletleri güçlendirmemiş, iktidarları yüceltmemiş, aksine milletlerin hafızasında derin yaralar bırakmıştır. Çocukları inançları ile eğitimleri arasında tercihe zorlamanın ne adaletle ne vicdanla ne de insan haysiyetiyle bağdaşır bir tarafı vardır. Bizler samimiyetle “iki devlet, bir millet” diyoruz. Bu şiar, yalnızca ortak tarihimizin ve kardeşliğimizin ifadesi değil, aynı zamanda birbirimizin tecrübelerinden ders çıkarma sorumluluğunun da ifadesidir. Karabağ Zaferi, Azerbaycan halkının fedakârlığını, diriliş iradesini ve sahip olduğu manevi gücü bütün dünyaya göstermiştir. Karabağ’da ve başka cephelerde şehit düşenler, hayatlarını yalnızca bir toprak parçası uğruna feda etmediler. Onlar, ecdatlarından miras kalan değerleri korumak ve gelecek nesillere onurlu bir istikbal bırakmak için şehit oldular. Öyleyse bir millete güç veren manevi değerlerin, o milletin günlük hayatında yasakların konusu hâline getirilmesi nasıl izah edilebilir? Bir kez daha hatırlatmak isteriz: Devletler ve iktidarlar insanların inançlarına engeller koyarak büyümez. Büyük devlet, milletinin haklarını, hürriyetini ve haysiyetini adaletle koruyan devlettir. Bir milletin evlatlarını inançları sebebiyle eğitimden mahrum bırakmak, o milletin geleceğinden eksiltmektir. Kız çocuklarımızı eğitimleri ile inançları arasında tercihe zorlayan bu vahim uygulamadan bir an önce dönülmesi, insan haklarına ve inanç hürriyetine saygı duyan herkesin talebi, kardeş Azerbaycan’ın iyiliğini isteyen bütün Müslümanların beklentisi ve nihayet bütün kız babalarının gönülden ricasıdır. Tüm Azerbaycan halkına selam, sevgi ve saygıyla...
86
698
51
2,499
124,047
İslâm Düşünce Enstitüsü retweeted
Sevgili gençler, Kıymetli öğrencilerimiz... İyi ki varsınız, Rabbimiz sizleri korusun.
3
48
1
282
15,180
İslâm Düşünce Enstitüsü retweeted
Soykırımcı İsrail’in içinde vicdan ve merhamet taşıyan insanlığa yaptığı en büyük kötülüklerden biri, insanlığı böylesi korkunç bir vahşete alıştırmasıdır. Daha dün enkaz altından, aralarında yetmiş masum çocuğun da olduğu 100 şehidin naaşına ulaşıldı. Böylesi bir katliamın bile haber ve gündem değerini kaybetmesi; zulmün nasıl sıradanlaştırıldığını ve insanlığın vicdanının nasıl köreltildiğini gösteriyor. İnsanlık adına bundan daha korkunç ne olabilir? Gazze’de enkazların altında çocuk bedenleriyle birlikte her gün insanlık da can çekişiyor. Bugün onları hiç değilse hatırlamak, yaşananları duyurmak ve o mazlumları unutturmamak insani olduğu kadar İslami de bir sorumluluktur. Çünkü zulme karşı söz söylemek, en azından onu görünür kılmak ve unutulmasına izin vermemek de hepimiz üzerinde bir borçtur. Yarın mazlumların karşısında, gördüğümüz hâlde sustuklarımızla da hesaba çekileceğiz. Ve bu sessizliğin vebali çok ağır olacaktır. Rabbimiz, bir an önce bütün insanlığı bu ağır vebalden halas eylesin. Mazlumlara sabır, güç ve nusret ihsan buyursun.
31
948
31
1,637
34,475
İslâm Düşünce Enstitüsü retweeted
📢 İDE Uluslararası Burslu Mütefekkir Programı 2026-2027 başvuruları başladı! İlahiyat, Sosyal ve Beşerî Bilimler başta olmak üzere tüm ilim alanlarında lisansüstü öğrenim gören ulusal ve uluslararası araştırmacılara yönelik yürütülen, alanında uzman akademisyenlerin rehberliği, aylık eğitim bursu ve enstitü projelerinde aktif yer alma imkânı sunan Uluslararası Burslu Mütefekkir Programı’nın 2026-2027 akademik dönemi başvuruları bugün itibarıyla başlamıştır. Başvuru için tıklayınız: forms.gle/umfR3onw8kCde5gB9
24
1
90
21,607
İslâm Düşünce Enstitüsü retweeted
Zaruri Bir Açıklama İki yıl önce İslam Düşünce Enstitüsünde yüksek lisans ve doktora öğrencileriyle gerçekleştirdiğimiz bir dersin kısa bir bölümü, iznimiz olmaksızın sosyal medyada yayımlanmış ve konuşmayı maksadı dışında değerlendiren çeşitli yorumlara, yer yer hakarete varan ifadelere konu olmuştur. Yayımlanan kısım, tarih boyunca tartışılmış bir usul meselesinin, her ikisi de geçerliliğini İslam’dan alan şer‘iyyet ve meşrûiyyet kavramları üzerinden ele alınmasından ibarettir. Ortaya çıkan yorumlar, din-i mübîn-i İslam’ın ilmî meselelerini, İslam ilahiyat müktesebatının kavramlarına ve özgün bağlamlarına riayet etmeden, müminler arasındaki hüsnüzannı ve dinî-ahlâkî bir erdem olan güzel söz söyleme âdâbını gözetmeden sosyal medya mecralarında tartışmanın ne kadar sakıncalı olduğunu bir kez daha göstermiştir. İlkesel olarak sosyal medya üzerinden kişisel cevaplar vermeyi uygun bulmuyorum. Bununla birlikte, ihtilaf ahlâkına riayet ederek eleştiri ve değerlendirmede bulunan herkese teşekkür ediyorum. Konunun ilmî mahiyetini müzakere ortamında ele almak isteyen bütün kardeşlerimize Enstitümüzün kapısı açıktır. Rabbimiz bizleri istikametten ayırmasın. Âmin.
177
273
51
2,028
250,329
İslâm Düşünce Enstitüsü retweeted
Bu gece Rebîülevvel ayının 12. gecesi, İsneyn gecesi… Resûl-i Ekrem Muhammed Mustafa sallallahu aleyhi ve sellemin dünyamıza teşriflerinin 1501. sene-i devriyesi. Bu gece ol gecedir kim ol şerîf Nûr ile âlemleri eyler latîf Bu gece şâdân olur erbâb-ı dil Bu geceye cân verir ashâb-ı dil Velâdet-i Nebî, İslâm ümmetine mübarek olsun. Bu mübarek gece, içimizde sönmeye yüz tutan insanlık ve İslâmlık kandilini yeniden tutuştursun. İnsanlığın rahmete, ümmetin ise vahdete duyduğu ihtiyacı yeniden idrak ettirsin. Rabbimiz, Resûl-i Ekrem’in sünnet-i seniyyesine hakkıyla tâbi olmayı ve onun ümmeti olmanın mesuliyetini hakkıyla taşımayı bizlere nasip eylesin. Başta Gazze ve Doğu Türkistan olmak üzere, zulüm altında bulunan bütün kardeşlerimizin hürriyet ve selametine vesile olsun.
33
274
5
1,576
39,854
İslâm Düşünce Enstitüsü retweeted
Mâverâünnehir Yaz Seminerleri | Tasavvufun Bir Metafizik Olarak İnşası Ankara’da İDE’de başlayıp TİBU bünyesinde devam eden Mâverâünnehir Yaz Seminerleri kapsamında Prof. Dr. Ekrem Demirli, konuşmasına Tasavvuf tarihinin erken dönem tasniflerinde Bağdat’ın marifet merkezi, Şam’ın organizasyon ve hizmet gücünü temsil eden fütüvvet merkezi, Horasan ve Mâverâünnehir’in ise dini hayatın lafızcılığına karşı bir iç eleştiri niteliğindeki melamet merkezi olarak kabul edildiğini aktararak başladı. İslam düşüncesinin biçimsellik ve öz arasındaki geriliminden doğan tasavvufun, başlangıçta lafızcı dindarlığa bir eleştiri getirerek dindarlığın ve amelin özünü sorguladığını belirtti. Ancak zamanla tasavvufun da kendi şekilselliğini ve formunu üretmesi üzerine, bu kurumsallaşmaya karşı ikinci bir eleştirel dalga olarak melamet tavrının geliştiğini söyledi. Yûnus Emre’nin (ö. 720/1320 [tahminen]) Dervişlik olaydı tac ile hırka, alırdık biz dahi otuza kırka sözünü de bu melami perspektifin somut örneği olarak değerlendirdi. Günümüz Müslüman entelektüellerinin bütüncül bir İslam düşüncesi tarihi ve problematiği oluşturmada başarısız olduğunu savunan Prof. Dr. Ekrem Demirli, İslam düşüncesinin iki temel eksen üzerinden ilerlediğini vurguladı. Bunlardan birincisinin Tanrı hakkındaki tartışmalarda zat ve sıfat ayrımının kurulması, ikincisinin ise Ebû Hanîfe’nin (ö. 150/767) öncülük ettiği bilgi ve eylem (iman ve amel) ayrımının ortaya çıkması olduğunu ifade etti. Bu iki temel sorunsalın Müslüman düşüncenin nüvesini oluşturduğunu dile getirdi. Gazâlî’nin (ö. 505/1111) düşünce dünyasını eserleri üzerinden değerlendiren Prof. Dr. Ekrem Demirli; Tahâfütü’l-felâsife’nin bilginin nasıl yapıldığına dair sofistliğe karşı nesnel gerçekliği savunan bir eleştiri olduğunu, el-Mustasfâ’nın ise bu tutarlılık eleştirisinin din ilimlerinin kendi usul yapısına uygulanması olduğunu aktardı. İḥyâʾü ʿulûmi’d-dîn’in ise Muhâsibî (ö. 243/857), Hâkim et-Tirmizî (ö. 320/932) veya Kuşeyrî (ö. 465/1072) gibi isimlerin aksine, ulema olmayan ortalama Müslüman aydın zümre için ilmi dil ile pratik hayat arasında köprü kuran sağduyulu bir metin olduğunu ifade etti. İslam dünyasının en büyük alimi olarak nitelediği Fahreddin er-Râzî’nin (ö. 606/1210) tefsir, kelam ve felsefede yazdığı her alanda zirveyi temsil ettiğini belirten Prof. Dr. Ekrem Demirli; Râzî’nin el-Metâlibü’l-ʿâliye’de vardığı noktanın rasyonel ispat yöntemlerinin sınırlarını görmek ve bürhani kanıtlamadan ziyade bir makullük zeminine çekilmek olduğunu söyledi. Râzî’nin nübüvvetin kesin olarak kanıtlanamayacağını dile getirerek ispat iddiasının sınırlarını gösterdiğini ve Muhyiddin İbnü’l-Arabî (ö. 638/1240) metafiziğine zemin hazırladığını aktardı. İbn Sînâ (ö. 428/1037) metafiziğini de değerlendiren Prof. Dr. Ekrem Demirli; İbn Sînâ’nın metafiziği teoloji, umûr-ı âmme ve “tashîhu mebâdi’il-ulûm” şeklinde üç temel işlevle inşa ettiğini vurguladı. René Descartes (ö. 1650) sonrasındaki modern dünyada metafiziğin fizik biliminin yasalarına göre kurulmasına karşın, klasik felsefede metafiziğin tikel bilimleri kuran kurucu disiplin olduğunu ifade etti. Meşşâî felsefenin kanıtlayıcı yapısı ile Gazâlî (ö. 505/1111) ve Fahreddin er-Râzî (ö. 606/1210) çizgisinin ispat krizine girdiği vasatta Muhyiddin İbnü’l-Arabî (ö. 638/1240) ve Sadreddin Konevî’nin (ö. 673/1274) sahneye çıktığını belirten Prof. Dr. Ekrem Demirli; Gazâlî kelamı yetersiz ve felsefeyi tutarsız görürken, İbnü’l-Arabî ve Sadreddin Konevî’nin kelamı tutarsız, Meşşâî felsefeyi ise yetersiz bularak tasavvufu yeni ve sistematik bir metafizik olarak inşa ettiklerini aktardı. Bu yeni metafizik inşasının iki temel ayağı olduğunu belirten Prof. Dr. Ekrem Demirli; Fârâbî’nin (ö. 339/950) Risâle fi’l-ʿAḳl eserinde eleştirdiği gibi kelamda eksik olan nefs ve akıl teorisinin tasavvuf metafiziğiyle tamamlandığını, amel ve ahlakın aklı yetkinleştiren unsurlar olarak konumlandırıldığını, felsefede eksik kalan bütüncül hakikatin ise nübüvvetle sağlandığını söyledi. Prof. Dr. Ekrem Demirli; İbnü’l-Arabî (ö. 638/1240) ve Sadreddin Konevî’nin (ö. 673/1274) düşüncenin merkezine nübüvveti, nefs/akıl teorisini ve ameli yerleştirerek klasik dünyadaki “son kuşatıcı metafiziği” kurduklarını, Kartezyen paradigma aşılmadan klasik anlamda yeni bir metafizik kurmanın mümkün olmadığını belirterek sunumunu tamamladı.
14
2
65
8,456
İslâm Düşünce Enstitüsü retweeted
Mâverâünnehir Yaz Seminerleri | Doğu Asya'da İslam Geleneğinin Oluşumu ve İlmî Köprüler Üzerine ​İslam Düşünce Enstitüsü’nün (İDE) ilmî vizyonu ile teşekkül eden ve Uluslararası İslam Üniversitesi’nin (TİBU) ev sahipliğinde yürütülen Mâverâünnehir Yaz Seminerleri’nin bu ufuk açıcı oturumunda, TİBU öğretim üyelerinden Dr. Naoki Yamamoto ağırlandı. "Doğu Asya'da İslam Geleneğinin Oluşumu" başlıklı tebliğinde Dr. Yamamoto, İslam medeniyetinin Uzak Doğu ve Güneydoğu Asya'daki köklü tarihini, salt bölgesel ve folklorik bir anlatının ötesine taşıyarak; ontolojik, epistemolojik ve küresel bir medeniyet tasavvuru ekseninde derinlemesine tahlil etti. ​Konuşmasına günümüz İslam araştırmalarındaki yöntemsel problemlere dikkat çekerek başlayan Dr. Yamamoto, Timothy Mitchell'in "Colonising Egypt" adlı eserine atıfta bulunarak modern Avrupa'nın dünyayı sınıflandırılacak bir sergi ve müze nesnesi hâline getiren epistemolojik hegemonyasını eleştirdi. Doğu Asya, Afrika veya Malay İslamı gibi kavramsallaştırmaların, İslam'ın farklı bölgelerdeki tecrübelerini birbirinden yalıtılmış "müze objeleri" gibi sunma tehlikesi taşıdığına dikkat çeken hocamız; asıl meselenin sadece farklı kültürleri tanımak olmadığını, edindiğimiz bilginin İslam medeniyetini anlama biçimimizi ve ontolojik bakış açımızı nasıl dönüştürdüğü olduğunu ifade etti. Bu bağlamda, günümüzdeki ulus-devlet odaklı sınırların aksine, geçmişte İslam medeniyetinin âlimlerin, kitapların ve fikirlerin kesintisiz hareketiyle şekillenen organik ve bütüncül bir yapı olduğunu belirtti. ​İslam'ın Güneydoğu Asya'daki yayılış serüvenini tarihsel arka planıyla ele alan Dr. Yamamoto, Malay-Endonezya havzasındaki İslamlaşma sürecinin büyük ölçüde tasavvufi bir tebliğ tarihi olduğunu kaydetti. Dokuz Veli (Wali Songo) geleneğinden Sunan Kalijaga'nın gölge oyunu (wayang) ve Sunan Kudus'un yerel Cava-Hindu mimarisi ile İslam'ı harmanlayan tebliğ metotlarının, İslam'ın evrensel mesajını yerel kültürlerle çatıştırmadan nasıl kökleştirdiğinin en somut örnekleri olduğunu aktardı. Bu havzanın hiçbir zaman merkezden kopuk bir taşra olmadığını belirten hocamız, Hint Okyanusu üzerinden Hicaz ile kurulan güçlü ilmî ağlara dikkat çekti. Bu noktada, on yedinci yüzyılın saygın âlimlerinden olan ve İslam coğrafyasının zengin kültürel mozaiğinde önemli bir ilmî köprü vazifesi gören Kürt kökenli muhakkik İbrahim el-Kûrânî'nin bölgedeki ilmî mirasın teşekkülündeki kıymetli tesirine hassasiyetle değindi. Kûrânî'nin Cavalı talebelerinin manevi ve fıkhi meselelerine eserleriyle yön vermesinin, medeniyet içi ilmî diyalogun sınır tanımazlığını gösterdiğini ifade etti. Ayrıca, Kûrânî'nin talebelerinden Yusuf el-Makassarî'nin sömürgeciliğe karşı direnişi ve Güney Afrika'ya uzanan sürgün hayatının, ilim ile amelin birleştiği küresel bir etki yarattığını hatırlattı. ​Güneydoğu Asya tecrübesinden farklı olarak Çin havzasındaki Müslümanların tarihsel durumunu tahlil eden Dr. Yamamoto, azınlık bir topluluğun İslam medeniyeti temeline dayanmayan bir devlet ve düşünce sistemi içerisinde nasıl özgün bir varlık sahası inşa ettiğine odaklandı. Arap alfabesinin formel yapısı ile Çin karakterlerinin yapısal farklılığının doğurduğu ifade zorluğunun, "Han Kitab" (Çince İslam Klasikleri) geleneğiyle nasıl aşıldığını anlattı. Mǎ Bǎiliáng ve bilhassa Liu Zhi gibi mütefekkirlerin, kelimeler arası mekanik bir çeviriden ziyade, İslam'ın hakikatini bozmadan "mânâyı yeniden kurma" yoluna gittiklerini belirtti. Liu Zhi'nin, "Kelimeler farklı olabilir, ama anlam farklı olmamalıdır" düsturunu merkeze alarak; Budizm'deki "Üç Araç" (San Cheng) kavramını Şeriat, Tarikat ve Hakikat mertebeleri olarak İslamî bir muhtevayla yeniden yorumlamasının, İslam'ın başka bir medeniyetin diliyle kendini nasıl ustaca ifade edebileceğine dair muazzam bir telif başarısı olduğunu vurguladı. ​Çin toplumunda Müslümanlara yönelik önyargılara ve erken dönem itirazlara karşı Jin Tianzhu'nun kaleme aldığı "Qingzhen Shiyi" (İslam Hakkındaki Şüpheleri Giderme) adlı esere atıfta bulunan Dr. Yamamoto, yazarın eziklik psikolojisine kapılmadan, Konfüçyüsçülüğün ahlaki ideallerinin en mükemmel hâlinin İslam'da vücut bulduğunu savunan özgüvenli duruşuna dikkat çekti. Çağdaş dönem yazarlarından Zhang Chengzhi'nin "Ruhun Tarihi" eserindeki Nakşibendi Cehriyye şeyhlerinin direniş ruhunu da hatırlatarak, gerçek ilmin ve entelektüel gayretin insanı dönüştürmesi gerektiğini ifade etti. Sözlerini tamamlarken, günümüz İslam düşüncesinin yeniden ihyasında sadece Batı'nın kavramlarına mahkûm olunmaması gerektiğini; Doğu Asya'daki İslam geleneğinin, kendi hakikatimizi kaybetmeden farklı dünyalarla nasıl sahih köprüler kurabileceğimize dair elzem bir "medeniyet hafızası" barındırdığını vurgulayarak dersini nihayete erdirdi.
6
29
4,063
İslâm Düşünce Enstitüsü retweeted
Mâverâünnehir Yaz Seminerleri | İslam Döneminin Ne Olduğuna Dair Ankara’da başlayıp TİBU’da devam eden Mâverâünnehir Yaz Seminerleri kapsamında Prof. Dr. Ömer Türker, “İslam Döneminin Ne Olduğuna Dair Bir Açıklama” başlıklı sunumunda İslam medeniyetinin özgün konumunu, ilmi birikimini, kurumlaşmasını ve günümüzdeki karşılığını metodolojik, epistemolojik ve tarihsel boyutlarıyla ele aldı. Prof. Dr. Ömer Türker, İslam’ın Miladi 7. yüzyılın ortalarından 18. yüzyılın sonlarına kadar yaklaşık bin yıl boyunca dünya tarihinin ana merkezini temsil ettiğini belirtti. Batı medeniyetinin yükseliş etkilerinin ancak 18. yüzyıl sonunda belirginleştiğini, dolayısıyla bu uzun evrede hâkim gücün İslam olduğunu vurguladı. İbn-i Sînâ (ö. 428/1037), İmam Mâtürîdî (ö. 333/944), İmam Eş‘arî (ö. 324/935-36) veya Ebû Hanîfe’nin (ö. 150/767) yaşadığı dönemlerde dünyada muadilleri olan başka bir merkez bulunmuyordu. Öyle ki 19. yüzyıl Batı historiografisindeki dünya tarihi kitaplarında dönemlendirme “Antik” ve “Modern” olarak ikiye ayrılmış; Antik Dönem Hz. Peygamber ile bitirilip Modern Dönem Hz. Peygamber’in gelişiyle başlatılmış ve birincil kaynak olarak İslam tarihi metinleri kullanılmıştır. İslam’ın Emevîler ile İspanya’dan İndus Nehrine, Gazneliler ile Hindistan içlerine yayılmasının 50-60 yıl gibi kısa bir sürede gerçekleştiğini belirten Prof. Dr. Ömer Türker; siyasi nizam kurulduktan bu kadar kısa süre sonra büyük düşünürlerin yetişip bilimlerin inşa edildiği ikinci bir medeniyet örneği olmadığını vurguladı. Nitekim İmam-ı Azam, Mukatil bin Süleyman (ö. 150/767), Ca’fer-i Sâdık (ö. 148/765), Cehm bin Safvân (ö. 128/745-46), Vâsıl b. Atâ (ö. 131/748) ve Hasan-ı Basrî (ö. 110/728) gibi figürler hicri birinci asrın ortalarında doğup ilim geleneklerini kurmuşlardır. İslam’ı tek bir akımdan, görüşten veya Orta Çağ’daki belirli bir düzenden ibaret görmenin dar bir yaklaşım olduğunu söyleyen Prof. Dr. Ömer Türker, İslam’ın devasa bir zenginlik ve ekolleşme barındırdığını ifade etti. Bu çerçevede İslam’da Kelâmı bilmek genel teolojiyi, felsefeyi bilmek bizzat felsefeyi, fıkhı bilmek hukuku, hadis ilimlerini bilmek ise bireysel anlatıların nesnel bir bilime dönüştürülmesini kavramak demektir. İslam medeniyeti her disiplinin “kendindeliğini” öğretmiştir. Örneğin Ebû Hanîfe’nin, Hammad’ın vefatıyla halkanın başına geçerken müctehid talebelerle 5 yıl ayrılmama şartı koyarak yürüttüğü içtihat ameliyesi tarihte bir ilktir. 15 günlük çalıştaylar şeklinde insanın tüm iradi fiilleri tespit edilip ilahi hükümlerle eşleştirilmiştir; insan fiillerini bu derece bütüncül listeleyen başka bir hukuk örneği yoktur. Aynı şekilde Çinlilerin bildiği fakat kitleselleştiremediği kâğıt teknolojisinin İslam eliyle yaygınlaştırılması bilginin tedavülünü sağlamış ve eğitimi sistemleştirmiştir. Hodgson’ın belirttiği gibi, “yazının yaygınlaşması gibi kilit dönüşümlere ayak uyduramayan toplumlar tarihten silinmiştir.” Sanayi Devrimi ve modern dönüşümlerin önceki dönemlerin açıklama gücünü zayıflattığını belirten Prof. Dr. Ömer Türker; İbn Haldûn’un (ö. 808/1406) mülkün tekelleşmesi teorisini günümüze uyarlayarak hâkim güçlerin düşünce ve gücü tek elde toplamaya çalıştığını, bunu dengeleyecek unsurların ahlak, siyaset ve hukuk olduğunu aktardı. Bu tekelleşme gidişatı geçmişin kabiliyetlerini görünmez kılmış ve Müslüman zihninde bir yanılgı üretmiştir: Modern dünya 100 ayrıntı barındırırken geçmiş İslam dönemi tek bir kareden ibaret sanılmaktadır; oysa İslam dönemi de aynı derecede zengin yorum, delil ve uygulama çeşitliliğine sahiptir. Bu durumun akademi dünyasında yapay bir “güncellik problemi” ürettiğini belirten Prof. Dr. Ömer Türker, meselenin özünü şöyle ifade etti: Aristoteles veya Platon konuşulurken güncellik kaygısı yaşanmazken; İbn-i Sina veya Cüveynî (ö. 478/1085) konuşulurken “Bugün bizim için ne anlam ifade ediyor?” sorusunun sorulması zihinsel bir zayıflıktır. Aristoteles ve Platon çok daha önce yaşamış olmalarına rağmen Batı söylemiyle “güncel” kabul edilmekte, İslam düşünürleri ise tarihselleştirilmektedir. Oysa Spinoza’nın monatları veya özgürlük/kader tartışmaları, Mu‘tezile’nin veya klasik Kelâmın tartışmalarından daha yeni veya üstün değildir. Temel sorun, klasik düşünürlerle çağdaş birer muhatap olarak karşılaşabilecek entelektüel melekeden yoksun oluşumuz sebebiyle İslam bir kutuya hapsedilmektedir. Prof. Dr. Ömer Türker, klasik mirasın geleceğe dönük imkanlarını üç ana noktada özetledi: -İlk olarak, İslam’ın potansiyeli tarihsel uygulamalarıyla tükenip bitmemiştir; zira 1500 yıl, böylesine devasa bir medeniyet için oldukça genç bir süredir. -İkinci olarak klasik dönemde ortaya atılan birçok tahlil (örneğin İmam Buhari’nin temsil ettiği muhaddisun tefekkürü veya Peygamber ahlakının umumi hukuka dönüştürülmesi fikri), İmam-ı Azam’ın kaza sisteminin aksine dönemin şartları gereği kitleleşememiş ve marjinal kalmıştır. Bu görüşler geleceğe dönük birer potansiyel olarak elimizde durmaktadır. -Son olarak geçmiş, rafa kaldırılacak ölü bir miras değil; imkanları henüz bütünüyle seferber edilmemiş, insanlık için yegâne alternatif olma vasfını sürdüren güncel bir inanç ve davranışlar manzumesidir. Prof. Dr. Ömer Türker; geçmişe yaklaşırken hüsnü zannın yüksek tutulması, klasik düşüncenin günümüz zihin dünyasıyla canlı biçimde irtibatlandırılması ve son derece zengin bir gelenekle muhatap olunduğunun bilincine varılması gerektiğini vurgulayarak konuşmasını tamamladı.
1
21
7
181
76,751
İslâm Düşünce Enstitüsü retweeted
Mâverâünnehir Yaz Seminerleri | Bilgi-Eylem İlişkisi Üzerine Mâverâünnehir Yaz Seminerleri kapsamında konuşmasını gerçekleştiren Prof. Dr. Şevki Aydın, “Bilgi-Eylem İlişkisi” başlıklı konuşmasında, İslami gelenekte bilginin mahiyetini, epistemolojik sınırlarını ve insanlaşma sürecindeki dönüştürücü rolünü kapsamlı bir şekilde ele aldı. Konuşmadan özetler: Prof. Dr. Şevki Aydın, bilginin hem felsefenin ana konularından biri hem de eğitim faaliyetinin temel nesnesi olduğunu belirterek konuşmasına başladı. İslami gelenekte bilgi, “eşyanın insanın zihnindeki tasavvuru ve anlamı” şeklinde tanımlandığını aktaran hocamız; bilginin özne ile nesne arasındaki ilişkinin bir ürünü olarak ortaya çıktığını ve her bireyin kendi kapasitesince bunu algılayıp kendi dünyasına taşıdığını ifade etti. İnsanın temel ihtiyacının bilgi olduğunu, doğuştan potansiyel halde bulunan insanın bilgiyle beslenerek geliştikçe “insanlaşma” sürecini ve bilginin insana güç kazandırdığını vurguladı. İslam geleneğinin bilgiye tevhidî ve bütüncül yaklaşımı gereği, bilginin ahlak ve erdem kulvarında gelişmesi gerektiğini belirten Prof. Dr. Şevki Aydın, ahlakla bağı koparılan bilginin insana zarar vereceğini dile getirdi. Hadis-i şerifte geçen “مِن عِلمٍ لا یَنفَعُ” ifadesini ‘faydasız ilim’ yerine ‘faydasız bilgi’ olarak tercüme ettiğini; Kur’an-ı Kerim’de ilmin mutlak manada takdir edildiğini ve alimlerin haşyet sahibi olarak öne çıkarıldığını (Fâtır, 28) vurguladı. Ahlakı temelde bir “anlamlandırma disiplini” olarak tanımlayarak, varlığı ve evreni doğru anlamlandıran bireyin değerler felsefesi (aksiyoloji) ve ahlak alanına geçeceğini belirtti. Günümüz Müslüman toplumlarındaki bilgi algısını ve “biliyor ama yapmıyor” eleştirilerini değerlendiren Prof. Dr. Şevki Aydın, “gerçek bilgi” ile “sözde bilgi” arasında net bir ayrım yaptı. Bireyin, başkası tarafından yapılandırılmış malumatı olduğu gibi zihnine yükleyen bir “malumat taşıyıcısı” (Cuma, 5) olmak yerine; okuduğu metinle yüzleşerek “Bu bilgiler ne işe yarayacak, nerede kullanacağım?” sorularıyla zihinsel süreçlerden geçirmesi gerektiğini ifade etti. Arının polenlerden bal, ineğin ot ve samandan süt üretmesi gibi, bireyin de bilgiyi zihinsel işlemlerden geçirip kendi bünyesine katarak kendi ürünü haline getirmesi gerektiğini söyledi. Eğitim sistemimizin bireyi beslemek yerine dışsal amaçlar (not almak, diploma sahibi olmak, unvan kazanmak) için okumaya yönlendirdiğini ve bu durumun zamanla bir karakter haline geldiğini belirtti. Dışsal amaçlarla edinilen sözde bilgilerin insanlaşma sürecini işletmediğini, bireyi geliştirmek yerine adeta zihinsel bir karışıklığa yol açtığını ve insanı dönüştürmediğini vurguladı. Eflatun’un hasta ve doktor örneği üzerinden bilginin eyleme dönüşme mekanizmasını açıklayan Prof. Dr. Şevki Aydın; bir hastanın zararlı yiyeceğin kendisine nasıl zarar vereceğini gerçek anlamda kavraması ve idrak etmesi durumunda yeme özgürlüğünün ortadan kalkacağını ve beynin doğrudan komut vereceğini belirtti. İnsan davranışlarının zihinde anlamlandırma, duygusal boyutta arzulama ve amelî olarak eyleme geçme sırasıyla gerçekleştiğini ifade etti. Çocuklara namazın şartlarını ezberletip namaz kılmalarını beklemenin tuhaflığına dikkat çekerek; namazın mahiyetinin, niçin kılınması gerektiğinin sorgulanıp anlamlandırılması sonucu bireyin “Ben namazsız yaşayamam” noktasına gelmesi gerektiğini dile getirdi. İlim ile amel arasındaki ilişkiyi “sebep-müsebbeb” ilişkisi olarak tanımlayan Prof. Dr. Şevki Aydın, bilginin ne kadar güçlü ve sarsılmaz inşa edilirse eylemi o kadar güçlü tetikleyeceğini belirtti. Anlamlı öğrenmeyle elde edilen gerçek bilgiye sahip bir insanın insanî zaaflarla hata yapabileceğini, ancak bilgisiyle baş başa kaldığında müthiş bir pişmanlık ve kahroluş yaşayarak samimi bir tövbe ile o hatayı bir daha yapmama kararı alacağını; dolayısıyla gerçek bilginin hatayı dahi olumlu bir gelişme unsuruna dönüştürdüğünü ifade etti. İman ve bilgi ilişkisinde İslam’ın Katolik doktrininden farklı olarak “önce bilgi, sonra iman” ilkesini benimsediğini; aklederek, kavrayarak ve bilerek inanmanın esas olduğunu belirtti. Amelin imandan bir cüz olmadığını ancak aralarında illiyet bağı bulunduğunu, kalbe yerleşen hakiki imanın insanı rahat bırakmayarak eylemlerini yönlendireceğini vurguladı. Bilginin dışarıdan aktarılabilen bir nesne değil, bireyin kendi emeği ve alın teriyle “edinilen” bir süreç olduğunu ifade eden Prof. Dr. Şevki Aydın; öğretmenlerin rolünün bilgi yüklemek değil, öğrencide öğrenme ihtiyacı ve ilgisi uyandırarak ona kılavuzluk etmek olduğunu belirtti. Bilginin izafiliği ve kişiye özgülüğü sebebiyle bilim yolcusunun mütevazı olması gerektiğini vurguladı. İslam alimlerinin eserlerinin sonuna eklediği “والله أعلم بمراده” ifadesinin harika bir haddini bilme örneği olduğunu aktardı. İnsanın bildikleri çoğaldıkça bilmediği alanın sınırlarının ve farkındalığının genişlediğini daireler örneğiyle anlatarak, gerçek ilim sahiplerinin mütevazılaştığını, cahil kişilerin ise bilmediğinin farkında olmadığı için daha cesurca tekfir ve ithamlarda bulunduğunu söyledi. Konuşmasının sonunda din anlayışını oluşturan bilgilerin sürekli güncellenmesi gerektiğinin altını çizen Prof. Dr. Şevki Aydın; hayatın sürekli değiştiğini, yeni sorunlar ve ihtiyaçlar doğurduğunu, bu nedenle ilahi mesaj ile hayat arasındaki bağın yeniden kurulması gerektiğini ifade etti. Bu süreçte ne modernizmin ne de geleneğin tek taraflı vesayeti altına girilmemesi gerektiğini hem geleneğin hem de modernitenin çok iyi analiz edilip ikisinden de yararlanılarak ilahi mesajın günümüze ne söylediğinin kavranması gerektiğini belirterek dersini tamamladı.
1
6
1
20
3,329
İslâm Düşünce Enstitüsü retweeted
Mâverâünnehir Yaz Seminerleri | Çağımızda İslam Düşüncesini Yenilemenin (Tecdid) Temel Parametreleri ve Medeniyet İnşası Üzerine İslam Düşünce Enstitüsü’nün (İDE) ufuk açıcı vizyonu ve Uluslararası İslam Üniversitesi’nin (TİBU) ev sahipliğiyle hayata geçirilen Mâverâünnehir Yaz Seminerleri, bu oturumunda İslam dünyasının mümtaz âlim ve mütefekkirlerinden Dr. İsam el-Beşir’i ağırladı. Üniversite Rektörü Prof. Dr. Mehmet Görmez’in selamlama ve takdim konuşmasının ardından söz alan Dr. el-Beşir, “Çağımızda Fikirsel Tecdidin (Yenilenmenin) Temel Mülahazaları” başlıklı ufuk turunda, ümmetin medeniyet inşasında tecdid mefhumunun kavramsal, metodolojik ve tarihsel boyutlarını derinlemesine tahlil etti. Dr. el-Beşir, tecdidi salt fıkhî bir güncellenme olarak değil; akaidden tezkiyeye, ahlaktan epistemolojiye kadar uzanan çok boyutlu ve kurumsal bir medeniyet ihyası projesi olarak ele aldı. Dr. İsam el-Beşir, konuşmasına “tecdid” (yenilenme) mefhumunu dilbilimsel kökleri üzerinden izah ederek başladı. Bu eylemin binayı temelinden yıkıp yok etmek olmadığını; bilakis binanın asaletini örten tozu ve kiri temizleyerek onu ilk günkü saf, muhkem ve işlevsel yapısına kavuşturmak olduğunu ifade etti. Yenilik ve eskilik (kadim) arasında bir çatışma yaratmak yerine, kadim olanın özünün korunarak formunun güncellenmesi gerektiğine dikkat çekti. Hz. Peygamber’in (s.a.v) “Allah her yüzyılın başında bu ümmete dinini yenileyecek birini gönderir” hadisini merkeze alan Dr. el-Beşir, hadisteki “men” (kimse/kimseler) lafzının yalnızca Ömer b. Abdülaziz veya İmam Şâfiî gibi tekil şahıslara indirgenemeyeceğini belirtti. Tecdidin aynı asırda farklı coğrafyalarda yetişen mütefekkirlerin ortak çabası olabileceği gibi, günümüzün karmaşık yapısında bizzat kolektif, kurumsal ve ihyacı bir sistemin omuzlarında yükselmesi gerektiğini vurguladı. İslam düşüncesindeki yenilenme çabalarının sağlıklı bir zeminde yürütülebilmesi için yedi temel kriter belirleyen Dr. el-Beşir; sahih tecdidin asalet ve muasaratı birleştirerek köklere bağlı kalıp çağa konuşabilmesi gerektiğini ifade etti. Bu çabanın, Batı’nın karşısında aşağılık kompleksine kapılmadan ve eskiye körü körüne bağlanma taassubuna düşmeden, manayı muhafaza edip formu geliştirmeyi hedeflemesi gerektiğini vurguladı. Tecdidin dinin dışından ithal edilen dayatmalarla değil, ehil olanlarca ve dinin muhkematı dairesinde yapılması gerektiğinin altını çizen hocamız; gökten aniden inecek mucizevi bir kurtarıcı beklemek yerine, sünnetullah çerçevesinde uygun zemin ve iklimin bizzat kurumsal bir çabayla inşa edilmesinin zorunluluğuna dikkat çekti. Ayrıca bu yenilenmenin salt fıkıhla sınırlı kalmayıp akaid, tezkiye ve davet gibi İslami ilimlerin tüm şubelerini kapsaması gerektiğini; içtihat kapısını tamamen kapatan cümûd ehli ile hiçbir ilmi liyakati olmadan dini değerleri yıkmaya çalışan ifratkâr tutumlar arasında vasatî ve dengeli bir yol izlenmesinin elzem olduğunu dile getirdi. Günümüz tecdid çabalarının dini bir vecibe olmasının yanı sıra medeniyet krizini aşmak için tarihsel bir zorunluluk olduğunu ifade eden Dr. el-Beşir; yapay zekâ, biyoteknoloji, dijitalleşme, küreselleşme ve aşırı bireyciliğin getirdiği meydan okumalara dikkat çekti. Yeni neslin karşı karşıya kaldığı ateizm, cinsiyetsizleştirme politikaları ve varoluşsal krizlerin, felsefi ve epistemolojik bir tıkanıklığın sonucu olduğunu belirtti. Bu bağlamda, Müslüman aklının nakledici ve savunmacı yapıdan üretken, eleştirel ve soru soran bir konuma geçmesi gerektiğini savundu. İlimler hiyerarşisinde yaratılış (kevn) ile vahiy (emir) ilimlerinin birbirinden koparılmasının İslam medeniyetine büyük zarar verdiğini ifade ederek, Hârizmî, Bîrûnî ve İbn Sînâ gibi Mâverâünnehir âlimlerinin tıp, astronomi, matematik ve fıkhı aynı zihinsel bütünlük içinde birleştiren ansiklopedik âlim modeline geri dönülmesi gerektiğini vurguladı. Asıl hedefin yalnızca bu âlimlerin başarılarıyla övünmek değil, onları yetiştiren ilmî ve kültürel ekosistemi günümüzde yeniden inşa etmek olduğunu belirtti. Geleneğe (turas) yönelik hastalıklı tutumlardan uzak durulması gerektiğine de değinen Dr. el-Beşir, mirası hatasız ve kutsal gören aşırı yüceltici tutum ile onu çağ dışı bularak reddeden inkârcı tutumun tehlikelerine işaret etti. İslam medeniyetinin birikimsel olduğunu; geçmişteki mirasın tarihsel, eleştirel ve fütüristik bir okumayla analiz edilerek yeni adımların bu temelin üzerine inşa edilmesi gerektiğini söyledi. Dinleyicilerden gelen sorular üzerine “Selef-i Salihin’e ittiba” mefhumunu yeniden tanımlayan hocamız, Selef’e uymanın onların kendi çağlarındaki sorunlara ürettikleri fetvaları körü körüne kopyalamak olmadığını; aksine Kur'an ve Sünnet'ten ilham alarak kendi zamanlarının meydan okumalarına cevap üretme yöntemlerini (menheci) örnek almak olduğunu vurguladı. Oturumun sonunda tasavvufun ihyasına değinen Dr. el-Beşir, tasavvufun geleneksel Mâverâünnehir tasavvurunda dinin özü ve ihsan makamı olduğunu belirterek, felsefi ve kelami şaibelerden arındırılmış, şeriat ve hakikat dengesini gözeten sünnete mutabık bir tezkiye ilminin yeniden ihyası gerektiğini ifade ederek dersini tamamladı.
3
5
1
35
5,084
İslâm Düşünce Enstitüsü retweeted
Mâverâünnehir Yaz Seminerleri | Eyüp Sultan Câmi-i Şerifi’nde Sabah Namazı Mâverâünnehir Yaz Seminerlerinin İstanbul etabının üçüncü günü, Eyüp Sultan Câmi-i Şerifi’nde eda edilen sabah namazıyla başladı. Sabah namazının ardından Üniversite Rektörümüz Prof. Dr. Mehmet Görmez, Prof. Dr. Bünyamin Erul ve Prof. Dr. Şevki Aydın tarafından sohbetler gerçekleştirildi. Konuşmasının başında yapılan ibadetlerin, duaların ve secdelerin Cenâb-ı Hak katında makbul olması niyazında bulunan Prof. Dr. Mehmet Görmez hocamız, Hz. Peygamber’in (sav) mihmandarı Ebû Eyyûb el-Ensârî’nin (ra) İslam tarihindeki müstesna yerine dikkat çekti. Ebû Eyyûb el-Ensârî’nin yalnızca Allah Resûlü’nü Medine’de misafir etmekle kalmadığını; ömrünü sünneti öğrenmeye ve yaşamaya adadığını, Resûlullah’ın vefatından sonra tek bir hadis öğrenebilmek için Medine’den Mısır’a kadar yolculuk yaptığını ve ümmete 155 hadis rivayet ettiğini aktardı. Rivayet ettiği hadislerin de onun hayatını şekillendiren ahlak, komşuluk, misafirperverlik ve cihat anlayışını yansıttığını ifade ederek misafirlerimize Ebû Eyyûb el-Ensârî’nin rivayet ettiği hadislerden bazılarını paylaştı: •“Allah’a ve ahiret gününe iman eden kimse ya hayır konuşsun ya da sussun. Allah’a ve ahiret gününe iman eden kimse komşusuna ikramda bulunsun. Allah’a ve ahiret gününe iman eden kimse misafirine ikramda bulunsun.” (Buhârî, Edeb, 31, 85) hadis-i şerifi, imanın yalnızca kalpte taşınan bir inanç olmadığını; güzel söz, komşuluk hukuku ve misafirperverlik ile hayata yansıyan bir ahlak nizamı olduğunu ortaya koymaktadır. İslam medeniyeti, dili koruyan, komşusunu gözeten ve misafirine ikram eden mümin şahsiyetler üzerine inşa edilir. •“Bir Müslümanın din kardeşine üç günden fazla dargın kalması helâl değildir.” (Buhârî, Edeb, 62) hadis-i şerifi, İslam’ın müminler arasındaki kardeşlik hukukunu her türlü kırgınlık ve husumetin üzerinde tuttuğunu göstermektedir. • “Her kimde şu dört haslet bulunursa o halis münafıktır: Kendisine emanet edildiğinde ihanet eder, konuştuğunda yalan söyler, söz verdiğinde sözünde durmaz ve husumet ettiğinde haddi aşar.” (Buhârî, Îmân, 24) hadis-i şerifi ise mümin şahsiyetinin emanet, doğruluk, ahde vefa ve adalet üzerine kurulduğunu; ihanet, yalan, vefasızlık ve ölçüsüz düşmanlığın ise fertleri olduğu kadar toplumları da ahlaki çözülmeye sürüklediğini haber vermektedir. Sohbetin devamında Prof. Dr. Bünyamin Erul, Ahmed b. Hanbel’in el-Müsned’inde yer alan ve Ebû Eyyûb el-Ensârî’nin (ra) rivayet ettiği “عِظْنِي وَأَوْجِزْ” (Bana kısa ve öz bir öğütte bulun.) hadisi çerçevesinde Hz. Peygamber’in (sav) kısa fakat kuşatıcı tavsiyelerini ifade etti. •Resullulah’ın “Namaza kalktığında onu dünyaya veda eden bir kimsenin namazı gibi kıl.” tavsiyesi, insanın her namazı Rabbiyle son buluşması bilinciyle eda etmesini öğütlemektedir. Zira namaz yalnızca yerine getirilen bir ibadet değil; insanın bütün hayatını istikamete taşıyan, ihlası, huşûyu ve kulluk şuurunu diri tutan bir mekteptir. •“Yarın özür dileyeceğin bir sözü söyleme” tavsiyesi, dilin korunmasının İslam ahlakının en temel ilkelerinden biri olduğunu göstermektedir. Zira insanları incitecek, kalpleri kıracak ve sonrasında pişmanlığa sebep olacak sözlerden sakınmak; konuşmadan önce sözü tartmak ve hikmetle hareket etmek, mümin şahsiyetinin ayrılmaz vasıfları arasında yer almaktadır. •“İnsanların elindekilere karşı ümidini tamamen kes.” tavsiyesi, mümini kanaate, istiğnaya ve yalnızca Allah’a güvenmeye çağırmaktadır. Zira gerçek zenginlik, sahip olunan malda değil, gönlün Allah’a bağlılığındadır. Bu sebeple başkalarının elindekine göz dikmek yerine Allah’ın lütfuna razı olmak, kulluğun en önemli göstergelerinden biridir. Bununla beraber insanın gıpta etmesi gereken iki husus vardır: Allah’ın kendisine ilim verip onunla amel eden kimse ve Allah’ın kendisine mal verip onu Allah yolunda harcayan kimse. Son olarak Prof. Dr. Prof. Dr. Şevki Aydın, İsrâ Suresi’nin, “Hakkında bilgin olmayan şeyin peşine düşme.” (el-İsrâ, 17/36) ayeti çerçevesinde kısa bir sohbet gerçekleştirdi. Ayet-i kerîmenin insanın hayatını ilim, bilgi ve bilinç üzerine inşa etmesini emrettiğini ifade ederek insanın evlat, eş, anne, baba, komşu ve meslek sahibi olmak gibi hayat boyunca üstlendiği bütün sorumlulukların ancak ilim ve hikmetle hakkıyla yerine getirilebileceğini belirtti. Müminin zanla değil bilgiyle hareket etmesi gerektiğini vurgulayan hocamız, hayatın her alanında doğru bilginin rehberliğine ihtiyaç bulunduğunu ifade etti. Program, Asr Suresi’nin tilaveti ve devamında Ebu Eyyub El-Ensari’nin mezâr-ı şerifine yapılan yapılan dua ile sona erdi.
6
4
25
3,329
İslâm Düşünce Enstitüsü retweeted
Mâverâünnehir Yaz Seminerleri | Fergana’dan Gâne’ye: İbn Battuta’nın Seyahatnamesinde İslam Medeniyetinin Birliği İslam Düşünce Enstitüsü (İDE) tarafından düzenlenen ve Uluslararası İslam Üniversitesi (TİBU) ev sahipliğinde gerçekleştirilen Mâverâünnehir Yaz Seminerleri'nin bu oturumunda Prof. Dr. Muhammed Muhtar eş-Şankıtî, “Fergana’dan Gâne’ye: İbn Battuta’nın Seyahatnamesinde İslam Medeniyetinin Birliği” başlıklı kapsamlı bir ders irad etti. Konuşmasının girişinde, "Fergana'dan Gâne'ye" tabirinin klasik edebi metinlerde, bilhassa Harîrî’nin Makâmât'ında, İslam dünyasının geniş coğrafi sınırlarını ifade etmek amacıyla kullanılan sembolik ve tarihi bir mefhum olduğunu hatırlatan hocamız; İslam'ın Asya, Afrika ve Avrupa kıtalarının kesişim noktasında doğarak yeryüzünün dörtte birini kaplayan ve dünya nüfusunun beşte birini barındıran muazzam bir medeniyet havzası inşa ettiğini vurguladı. Prof. Dr. Şankıtî, bu devasa İslam coğrafyasını makro-jeopolitik düzeyde "Kara ve Deniz İslam Dünyası" olmak üzere iki ana kategoriye ayırarak analiz etti. Karasal İslam coğrafyasını harita üzerinde devasa bir kuşa benzeten hocamız; bu kuşun başının Anadolu'da, kalbinin Hicaz ve Şam bölgesinde, kanatlarının ise doğuda Asya'nın içlerine (Fergana), batıda ise Afrika'nın derinliklerine (Gâne) kadar uzandığını ifade etti. Bununla birlikte, İslam'ın karayoluyla değil, muson rüzgarlarının yönlendirdiği deniz ticaret ağlarıyla ulaştığı Endonezya, Malezya, Brunei, Bangladeş ve Maldivler gibi bölgelerin ise Deniz İslam dünyasını oluşturduğunu belirtti. Yeryüzündeki en hayati sekiz boğazından yedisinin (Cebelitarık, İstanbul, Çanakkale, Süveyş, Babülmendep, Hürmüz ve Malakka) ve kapalı/yarı kapalı nitelikteki renkli denizlerin (Karadeniz, Akdeniz, Kızıldeniz) doğrudan bu medeniyet havzasının bünyesinde bulunmasının, İslam dünyasının jeostratejik ve ekonomik gücünün temel omurgasını oluşturduğuna dikkat çekti. Bu uçsuz bucaksız medeniyet havzasını birbirine bağlayan ve tecrübelerini kayıt altına alan İbn Battuta'nın (1304-1369), 29 yıl gibi uzun bir süre zarfında 120.000 kilometreyi aşarak günümüz haritasındaki 44 farklı ülkeyi kapsayan bir güzergâhı kat ettiğini belirten Prof. Dr. Şankıtî; bu emsalsiz yolculuğun en temel sosyolojik bulgusunun "Dârülislam'da gurbetsizlik" (yabancılaşmama) olgusu olduğunu ifade etti. İbn Battuta'nın Fas'ın Tanca şehrinden başlayıp Çin sınırlarına kadar uzanan serüveni boyunca muazzam etnik, dilsel ve coğrafi farklılıklara rastlamasına rağmen hiçbir İslam beldesinde kendini bir yabancı, bir "garip" olarak hissetmediğini aktardı. Aksine, gittiği her yerde büyük bir hürmetle karşılandığını; camilerde, medreselerde, tasavvufi zaviyelerde ve sultan saraylarında üst düzey bir misafir olarak ağırlandığını belirtti. Hindistan ve Maldivler'de kadılık makamına getirilmesi, Hint kralı tarafından Çin'e elçi olarak gönderilmesi, seyahatleri boyunca pek çok evlilik yapması ve bu süreçte Türkçe ile Farsçayı anadili gibi öğrenmesi, İslam medeniyetinin tevhid inancı ve ortak kültürel değerler etrafında nasıl evrensel bir aidiyet ve ümmet şuuru inşa ettiğinin en somut tarihsel şahidi olarak sunuldu. 50'den fazla dile çevrilen seyahatnamesinin, Mısır'dan Şam'a, Hicaz'dan Çin'e kadar medeniyetin kültürel kodlarını okumak için eşsiz bir vesika olduğu vurgulandı. Seyahatnamenin antropolojik ve ahlaki boyutunu derinlemesine tahlil eden Prof. Dr. Şankıtî, İbn Battuta'nın karşılaştığı halkları ve kültürleri değerlendirirken ulusçu veya ırk temelli kıstasları reddettiğini; bunun yerine tamamen İslam'ın merkezi değerlerini mihenk taşı olarak kullandığını ifade etti. İbn Battuta'nın bir toplumu övmek veya yermek için takva, ilim, cömertlik, iffet, misafirperverlik, emanete riayet ve temizlik gibi evrensel İslami faziletleri yegâne ölçü kabul ettiği belirtildi. Hocamız bu bağlamda seyahatnameden çarpıcı örnekler sundu: Şam halkının Ramazan aylarında fakirleri doyurmadan asla yalnız iftar yapmama asaletini, Irak (Musul, Sincar, Basra) ve Fars (Şiraz, İsfahan) halklarının gariplere yönelik derin şefkatini ve cömertliğini, Şiraz kadınlarının iffetini ve yeryüzündeki en güzel Kur'an okuyan topluluk olmalarını, Maldivler halkının helal lokma konusundaki titizliğini ve ahşap camilerindeki temizlik hassasiyetini bu değerler sistemi üzerinden sitayişle aktardığını ifade etti. Aynı şekilde, Batı Afrika (Gâne/Mali/Sudan) halklarının adalete olan sarsılmaz bağlılıklarını, cuma namazlarına bembeyaz elbiselerle katılma estetiğini ve bilhassa çocuklarına Kur'an-ı Kerim ezberletmek için gösterdikleri tavizsiz eğitim disiplinini medeniyetin ahlaki birer yansıması olarak okuduğunu belirtti. Anadolu (Bilad-ı Rum) tecrübesine hususi ve geniş bir parantez açan Şankıtî, İbn Battuta'nın Anadolu'yu "dünyanın en güzel iklimlerinden biri", halkını ise "Allah'ın yarattıkları arasında en şefkatli olanlar" sıfatıyla taltif ettiğini belirtti. Özellikle Osmanlı'nın kuruluş arifesinde Anadolu'yu bir ağ gibi saran "Ahiler" (Fütüvvet ehli) teşkilatının kurumsallaşmış cömertliğine ve sosyal dayanışmasına değinen hocamız, bir yabancıyı misafir edebilmek ve ona ikramda bulunabilmek adına Ahi esnafının kendi aralarında tartışmalar yaşadıklarını ve en nihayetinde bu hayır yarışını kura çekerek sonlandırdıklarını aktardı. Bu eşsiz tablonun, misafirperverliğin İslam ahlakında salt bir gelenek olmaktan çıkıp, bir varoluş ve rekabet biçimine dönüştüğünün dünya tarihindeki en istisnai örneklerinden biri olduğu vurgulandı. İbn Battuta'nın bu manzarayı gözlemlerken başlangıçta eşkıyalar tarafından saldırıya uğradığını zannetmesi, ardından gerçeği anladığında yaşadığı şaşkınlık ve hayranlık, medeniyetin insana verdiği değerin altını çizen edebi bir anekdot olarak paylaşıldı. İslam medeniyetinin o dönemde maruz kaldığı ağır krizlere ve Moğol (Cengiz Han) istilasının yarattığı yıkıcı etkilere de değinen Prof. Dr. Şankıtî, İbn Battuta'nın Harezm, Mâverâünnehir ve Horasan gözlemleri üzerinden fiziksel ve kültürel tahribatın vahim boyutlarını gözler önüne serdi. Harezm bölgesinin güzelliğine ve halkının şefkatine duyduğu hayranlığın aksine; muazzam mimarilerine ve görkemli geçmişlerine rağmen İmam Buhari'nin memleketi Buhara'nın ve kadim ilim merkezi Belh'in tamamen ıssızlaştığını, medreselerin, mescitlerin ve çarşıların Cengiz Han'ın yıkımıyla harabeye döndüğünü derin bir hüzünle aktardığını belirtti. Bu tahribatın salt demografik veya fiziksel olmadığını; Sibeveyh ve Halil bin Ahmed gibi devleri yetiştiren, nahiv (dilbilgisi) ilminin tarihsel başkenti sayılan Basra'da bile cuma hutbesini gramer (irab) hatası yapmadan, fahiş hatalardan arınmış bir şekilde okuyabilen tek bir hatibin dahi kalmamış olmasının, kültürel çöküşün ve ilmi gerilemenin en trajik göstergesi olduğunu ifade etti. Aynı şekilde Buhara'da da ilim ehlinin kalmadığını müşahede etmesi, medeniyetin o yüzyılda içinden geçtiği entelektüel fetret döneminin büyüklüğünü ortaya koymaktadır. Bütün bu tecrübelerin zıddı olarak, İbn Battuta'nın İslam coğrafyasının dışına çıktığında yaşadığı keskin "kültürel sınır" ve derin yabancılaşma krizi de dersin en dikkat çekici analizlerinden biri oldu. Prof. Dr. Şankıtî, İbn Battuta'nın bir Bizans prensesinin kafilesiyle Konstantinopolis'e (İstanbul) geldiğinde, Ayasofya'ya girebilmek için kapıdaki devasa haça secde etmesi şart koşulduğunda kendi inanç sınırlarından asla taviz vermeyerek içeri girmeyi reddetmesini ve kiliseyi sadece dışarıdan tasvir etmesini, İslami izzetin bir yansıması olarak okudu. Hindistan'da ölen kocasıyla birlikte canlı canlı ateşe atılarak yakılan Hindu dul kadının (Sati geleneği) yarattığı büyük vicdani şoku ve bayılma tehlikesi atlatmasını; Çin'in sanatsal, mimari ve ticari ihtişamına rağmen inanç farklılığından, şirkin yaygınlığından dolayı duyduğu derin psikolojik bunalımı, zaruret haricinde evden çıkmamasını ve ancak Müslüman tüccarları gördüğünde "kendi ailesini bulmuş gibi" sevinmesini, medeniyetler arası kültürel fay hatlarının ve evrensel İslam kimliğinin belirgin sınır çizgileri olarak detaylandırdı. Oturumun kapanış bölümünde Prof. Dr. Şankıtî, İbn Battuta'nın bu devasa külliyatından ve seyahatnamesinden günümüz İslam dünyasına taşınması gereken en stratejik dersin; "Müslümanların asıl gücünün, parçalanmaya müsait siyasi yapılarından veya devletlerinden ziyade, kültürel, manevi ve sosyal birlikteliklerinde (vahdet) yattığı" gerçeği olduğunu vurguladı. 14. yüzyıldaki derin siyasi parçalanmışlığa, sayısız beyliklerin, emirliklerin ve sultanlıkların birbirleriyle olan amansız çekişmelerine rağmen, ümmeti tek bir vücut gibi bir arada tutan yegâne unsurun bu sosyo-kültürel bağlar, ortak ahlak ve fıkıh şuuru olduğunu ifade etti. Tarihçi Dr. Hüseyin Mü’nis'in "Moğollar Müslümanları askerî olarak yendi ama İslam kültürel olarak Moğolları yendi" şeklindeki veciz sözüne atıfta bulunarak, başlangıçta yakıp yıkan Cengiz Han torunlarının (Altın Orda, İlhanlılar, Çağataylar) dahi bu üstün medeniyet havzası karşısında asimile olup sonradan Müslümanlaşarak yeni bir medeniyet inşasına giriştiklerini hatırlattı. Sözlerini, "İslam'ın öz gücü Müslümanların anlık siyasi gücünden, Ümmetin kalıcılığı ise devletlerin geçici varlığından her daim daha büyüktür" tespitiyle noktalayan hocamız, medeniyetin ihya imkânının hiçbir zaman kaybolmadığını, her daim bu manevi ve tarihsel hafızanın derinliklerinde potansiyel olarak saklı durduğunu belirterek dersini tamamladı.
4
19
3,091
İslâm Düşünce Enstitüsü retweeted
Mâverâünnehir Yaz Seminerleri | Bir Medeniyet Madeni Olarak İslam Mirası Üzerine İslami Düşünce Enstitüsü (İDE) öncülüğünde ve TİBU ev sahipliğinde yürütülen Mâverâünnehir Yaz Seminerleri kapsamında, Georgetown Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Dr. Jonathan A. C. Brown, “Bir Medeniyet Madeni Olarak İslam Mirası (التراث منجما للحضارة الاسلامیة)” başlıklı bir sunum gerçekleştirdi. Prof. Dr. Brown, konuşmasının girişinde Orta Asya’ya gençlik yıllarında yaptığı kültürel tecrübelerinden, Kırgızistan ve Özbekistan coğrafyasındaki farklı fıkhî tatbikatlardan yola çıkarak İslam medeniyetinin ne denli geniş bir tecrübe havzasına sahip olduğuna dikkat çekti. Amerika Birleşik Devletleri'ndeki eyaletlerin farklı politikalar deneyerek birbirleri için birer "demokrasi laboratuvarı" işlevi görmesi metaforundan hareketle İslam medeniyetini; günümüz Müslümanlarının ve tüm insanlığın karşı karşıya kaldığı evrensel krizlere çözümler sunan devasa bir "tecrübe laboratuvarı" ve zengin bir "maden" olarak tanımladı. Günümüz Müslümanlarının yaşadığı krizlerin yalnızca İslam dünyasına has (spesifik) bir zafiyet olduğu yönündeki yaygın eleştirileri reddeden Prof. Dr. Jonathan Brown, Sanayi Devrimi'nden bu yana tüm insanlığın ontolojik, sosyal ve teknolojik bir sarsıntı geçirdiğini ifade etti. İnsanlık tarihinin M.Ö. 5000'lerden Sanayi Devrimi'ne kadar nispeten durağan bir seyir izlediğini, ancak 2000'li yıllarla birlikte nüfusun şehirlerde yoğunlaşması, internet, yapay zekâ ve biyoteknolojik gelişmelerin aileden dinî telakkiye kadar tüm değer yargılarını derinden etkilediğini belirtti. Dolayısıyla modernite krizinin Hristiyan, Yahudi veya herhangi bir inanca mensup tüm toplumların ortak ve evrensel bir problemi olduğunun altını çizdi. İslam düşünce tarihinde değişim ve krizle başa çıkma konusunda ilk ve en büyük tecrübenin bizzat Sahabe, Tâbiîn ve Etbâu't-Tâbiîn nesli tarafından yaşandığını belirten Prof. Dr. Brown; Hicaz'ın çöl şartlarından çıkıp kısa sürede Şam, Mısır ve Sasani coğrafyasının devasa mimari ve kültürel yapılarıyla karşılaşan ilk Müslümanların, fıkhî tatbikatı değişen şartlara nasıl adapte ettiklerini çarpıcı örneklerle anlattı. Çöl ortamında ihtiyaç giderirken kıbleye dönme veya arkanı dönme yasağının, Suriye'de pencereleri olmayan ve yönü belirsiz Roma hamamlarıyla karşılaşıldığında fakihler tarafından mekânın farklılığı göz önüne alınarak esnetilmesi bu adaptasyonun ilk örneklerinden biri olarak sunuldu. Aynı şekilde, İbn Abbas'ın günün üç vaktinde odaya girerken izin istemeyi emreden İsti'zân ayeti hakkındaki yaklaşımı, fıkhın sosyolojik gerçeklikle kurduğu dinamik bağa işaret etmektedir. İbn Abbas, Kufe'de zenginleşen, çok odalı, perdeli ve kapılı geniş evlerde yaşamaya başlayan Müslümanların, Medine'nin tek odalı evleri için konulan bu katı kurala eskisinden daha az ihtiyaç duyduğunu belirterek, hükümlerin gaye ve maksadı sabit kalsa da tatbikatının zaman, mekân ve imkânlara göre değişebileceğini ortaya koymuştur. İslam düşüncesinin günümüzde yaşadığı tıkanıklığı, Mısırlı bir âlimin yaklaşımı üzerinden "halkın cehaleti, âlimlerin cehaleti, nüfus yoğunluğu (كثرة الناس) ve örflerin değişimi" olmak üzere dört temel amile bağlayan Prof. Dr. Brown, özellikle demografik değişimin fıkhı nasıl dönüştürdüğüne odaklandı. Erken dönem Mısır Mâlikî fıkhında salt Müslüman ve Arap olmanın şahitlik için yeterli bir güvenilirlik kriteri olarak görüldüğünü, ancak nüfusun artması ve toplumsal yapının karmaşıklaşmasıyla birlikte İbn Abdülhakem döneminde "şahitlerin tezkiyesi" (تزكية الشهود) kurumunun zorunlu hâle geldiğini aktardı. Bu durum, niceliksel değişimlerin niteliksel ve hukuki yeni mekanizmalar doğurduğunun en açık göstergesidir. İslam fıkhının farklı medeniyet havzalarına ulaştığında yerel örflerle kurduğu metodolojik ilişkinin esnekliğine dair geniş bir ufuk çizen Prof. Dr. Brown, Orta Asya, Güneydoğu Asya ve Osmanlı tecrübelerinden örnekler verdi. Orta Asya'da Arap toplumundaki "Asabe" (baba soyu) sisteminin bulunmaması üzerine İmam Pezdevî ve Kadıhan gibi Hanefî fakihlerin, hataen adam öldürmede diyeti üstlenen "Âkıle" (العاقلة) kurumunu iptal etmek yerine; bu kavramı aynı mahallede yaşayanlar veya aynı meslek grubundan (esnaf/lonca) yardımlaşan kimseler olarak yeniden tanımladıklarını belirtti. Güneydoğu Asya'ya, özellikle Endonezya'nın Minangkabau bölgesine ulaşıldığında ise soyun ve mirasın anne üzerinden yürüdüğü anaerkil (matrilineal) sistemle karşılaşan Şâfiî âlimlerin, şer'î kurallarla yerel örfü çatıştırmadan bir çözüm ürettiklerini ifade etti. Bu bağlamda, kocası ölen kadına mirastan önce evlilik boyunca evde harcadığı emeğin karşılığı olarak bir pay (ücret-i misil) verilmesi içtihadı, İslami pratiklerin farklı toplumsal yapılara nasıl entegre edilebileceğinin zirve örneklerindendir. Ayrıca modern hukuki sorunların çözümünde mirasın nasıl bir maden olarak kullanılabileceğine dair 1917 tarihli Osmanlı Hukuk-ı Aile Kararnamesi'ni hatırlatarak; küçük yaştaki çocukların evliliğinin engellenmesi amacıyla, dört mezhebin yaygın görüşlerinin dışına çıkılıp Kufe âlimlerinden İbn Şübrüme ve Mutezilî âlim el-Esam’ın içtihatlarına müracaat edilmesini önemli bir hukuki tecdid örneği olarak sundu. Müslümanların farklı medeniyet havzalarındaki çabalarının salt fıkhî meselelerle sınırlı kalmadığını, epistemolojik ve kozmolojik telif süreçlerini de kapsadığını belirten Prof. Dr. Brown, Hindistan tecrübesine dikkat çekti. Hintli âlim Abdurrahman el-Çiştî’nin (ö. 1638), Hinduizm'in kadim çağ tasavvurları ve destanları ile İslam'ın ontolojik telakkisini harmanladığını; Hinduların anlattığı insanüstü hikayeleri İslam'ın "Âdem öncesi cinler dönemi" fikriyle eşleştirerek iki farklı tarih bilincini meczettiğini aktardı. Konuşmasının sonunda Prof. Dr. Jonathan Brown, İslam ile Batı arasındaki krizin ontolojik veya temel insanî değerler bazında bir kriz olduğu yanılgısına cevap vererek, Batı'nın bizzat kendi değerleri (aile, cinsiyet, toplum yapısı) konusunda derin ve kendi içinde çözümsüz çatlaklar yaşadığına dikkat çekti. Elon Musk örneği üzerinden, Batılı elitlerin "Batı değerlerini" savunurken aslında neyi savundukları konusunda ciddi bir kafa karışıklığı içinde olduklarını ifade etti. İslam dünyasının bugün yaşadığı spesifik ve kalıcı krizin temelinde "Müslüman zihniyetinin" veya medeniyet krizinin değil; Batı'nın muhafazakâr kanadının sınırsızca desteklediği ve İslam coğrafyasının kalbinde yer alan, son sömürgeci proje olan Siyonist İsrail varlığının yattığını açıkça ifade etti. Bu dışsal ve politik müdahale ortadan kalktığında suni krizlerin de biteceğini belirten Prof. Dr. Brown, tüm sosyolojik ve hukuki sorunların aşılmasında İslam medeniyeti havzalarının, günümüz meselelerinin çözümü için başvurulacak en canlı ve tükenmez "maden" olduğunu vurgulayarak dersini tamamladı.
6
24
3,563
İslâm Düşünce Enstitüsü retweeted
Mâverâünnehir Yaz Seminerleri | Sultanahmet Camii’nde Sabah Namazı Mâverâünnehir Yaz Seminerleri programımızın İstanbul’da gerçekleştirilen etabının ikinci günü, Sultanahmet Camii’nde eda edilen sabah namazıyla başladı. Sabah namazının ardından Üniversite Rektörümüz Prof. Dr. Mehmet Görmez, “Cenab-ı Hakk’ın Rahmân ismi ve rahmâniyet ilkesi” üzerine bir sohbet gerçekleştirerek şu hususları ifade etti: Rahmân ismi, esmâ-i hüsnâdan bir isim olmanın ötesinde, tıpkı Allah lafzı gibi bütün ilâhî isimleri kuşatan câmi bir isimdir. Kur’ân-ı Kerîm’de, “De ki: İster Allah diye dua edin, ister Rahmân diye dua edin. Hangisiyle dua ederseniz edin, en güzel isimler O’nundur.” (el-İsrâ, 17/110) buyrularak Allah ve Rahmân isimlerinin aynı ilâhî hakikati ifade ettiği bildirilmiştir. Esmâ-i hüsnâ yalnızca doksan dokuz isimden ibaret değildir. Doksan dokuz sayısı kesretten kinaye olup ilâhî isimlerin çokluğunu ve kuşatıcılığını ifade etmektedir. Allah’ın zatı nasıl sonsuz ise O’nun isim ve sıfatlarının tecellileri de sınırlandırılamaz. Rahmân ismi ise bütün bu isimleri kuşatan en câmi isimlerden biridir. Rahmâniyet, varlığın ve kâinatın temel kanunudur. Rahmân Sûresi’nin, “Rahmân, Kur’an’ı öğretti; insanı yarattı; ona beyanı öğretti.” (er-Rahmân, 55/1-4) ayetleriyle başlaması; yaratmanın, öğretmenin, beyanın ve ölçünün Rahmân’ın rahmetinin tecellileri olduğunu göstermektedir. Sûrenin bütün ayetlerinin faili Rahmân’dır. Rahmâniyetin müminin hayatındaki tezahürü Rahmânî ahlaktır. “Rahmân’ın kulları, yeryüzünde tevazu ile yürüyen, cahiller kendilerine hitap ettiğinde ‘selam’ diyerek geçen kimselerdir.” (el-Furkân, 25/63) ayeti; tevazu, vakar, barış ve kötülüğe iyilikle karşılık vermenin Rahmân’ın kullarının temel vasıfları olduğunu ortaya koymaktadır. Geceyi secde ve kıyamla geçirmek de bu kulluğun ayrılmaz bir parçasıdır. Rahmânî ahlak; merhamet, isâr, ihsan ve kerem ahlakıdır. “Rahmetim her şeyi kuşatmıştır.” (el-A‘râf, 7/156) ve “Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik.” (el-Enbiyâ, 21/107) ayetleri, İslam’ın bütün insanlığı ve varlığı kuşatan rahmet anlayışını ifade etmektedir. Müslümanın görevi, bu rahmeti kendi ahlakına ve bütün ilişkilerine taşımaktır. Besmele, İslam’ın rahmet merkezli dünya tasavvurunun özüdür. Her bir Müslüman, işlerine “Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla” başlamaktadır. Buna göre ahlak, siyaset, iktisat, hukuk ve eğitim bu sıfat ekseninde şekillenmelidir. Rahmânî siyaset, gücü ve iktidarı mutlaklaştırmak değil, Allah’ın rahmetini ve adaletini hâkim kılmaktır. Siyasetin vazifesi insan üzerinde tahakküm kurmak değil; insanı, hakkı, adaleti ve merhameti korumaktır. Rahmânî iktisat, infakı, zekâtı, karz-ı haseni ve paylaşmayı esas almaktadır. Bu iktisat anlayışında sömürüye ve sınırsız kazanç arzusuna yer yoktur. Servet yalnızca belirli eller arasında dolaşan bir güç değil, toplumsal sorumluluk ve emanet vasıtasıdır. Rahmânî hukuk, her hükmün hikmetini rahmet ilkesinde arayan bir hukuk anlayışıdır. İslam hukukunda en ağır cezaların arkasında dahi ilâhî rahmete ulaştırma gayesi bulunmaktadır. “Ancak tövbe eden, iman eden ve salih amel işleyenler başka; Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir.” (el-Furkân, 25/70) ayeti, seyyiâtın dahi rahmâniyetle mükâfata dönüşebileceğini göstermektedir. Rahmânî eğitim, insanın fıtratını esas alan ve fıtratındaki merhameti ortaya çıkaran eğitimdir. Rahmânî ahlakın, siyasetin, iktisadın ve hukukun öğretileceği eğitim sistemi de insanı yalnızca bilgiyle değil, rahmet, hikmet ve sorumluluk bilinciyle yetiştirmelidir. İmam Gazzâlî’nin “el-Maksadü’l-Esnâ fî Şerhi Esmâillâhi’l-Hüsnâ” adlı eserinde ve İzzeddin b. Abdüsselâm’ın “Şeceretü’l-Meârif” isimli eserinde yer alan “Rahmân’ın ahlakıyla ahlaklanma” anlayışı; Allah’ın rahmâniyetini insanın varlıkla, kâinatla ve diğer insanlarla ilişkilerine taşıması anlamına gelmektedir. Sohbetinin sonunda; insanlığın, bütün canlıların ve kâinatın yeniden Allah’ın rahmâniyetine ihtiyaç duyduğunu belirten Görmez, İslam’ın hükümlerinin rahmetten koparılarak katı bir ideolojiye dönüştürülmemesi gerektiğini vurguladı. Mâverâünnehir ve Balkanlar’da teşekkül eden medeniyetlerin aynı zamanda birer rahmâniyet medeniyeti olduğunu ifade ederek bu coğrafyaların yeniden rahmet, adalet ve merhametle buluşması niyazında bulundu. Ardından Prof. Dr. Bünyamin Erul, Allah Teâlâ’nın rahmetini yüz parçaya ayırdığına, bunlardan doksan dokuzunu kendi katında tuttuğuna ve bir parçasını yeryüzüne indirdiğine dair hadis-i şerif çerçevesinde değerlendirmelerde bulundu. Yeryüzündeki bütün canlıların yavrularına merhametle davranmasının bu rahmetin bir tecellisi olduğunu belirtti. Rahmân, rahmet ve rahim kelimeleri arasındaki anlam bağına dikkat çeken hocamız, ilâhî rahmetin anne rahminden başlayarak akrabalık bağlarına yayıldığını ifade etti. Bu nedenle akrabalık ilişkilerinin sıla-i rahim olarak adlandırıldığını; sıla-i rahmi korumanın Rahmân ile bağı kuvvetlendirmek, onu koparmanın ise ilâhî rahmetten uzaklaşmak anlamına geldiğini vurguladı. Bunun akabinde Sultanahmet Camii’nin baş imam hatibi Hasan Kara, caminin banisi Gazi Sultan Ahmed Han’ın hayatından tevazu ve ihlas örnekleri aktardı. Aziz Mahmud Hüdâyî Hazretleri’nin terbiyesinde yetişen Sultan I. Ahmed Han’ın henüz yirmi sekiz yaşında vefat ettiğini; vefatından sonra kaftanının altında, rahat uyumasına engel olan sert kıllardan yapılmış bir giysi bulunduğunu anlattı. Aziz Mahmud Hüdâyî Hazretleri’nin bu manzara karşısında, “Ahmet, Rabbine yakınlığını bilirdim fakat bunu benden dahi gizlemişsin.” diyerek onun gizli ibadetine ve zühdüne şahitlik ettiğini ifade etti. Sultan I. Ahmed Han’ın, Sultanahmet Camii’nin inşası sırasında tebdilikıyafetle temele indiğini, kazma ile çalıştığını ve taşıdığı taşları “Rabbim, bu Ahmet kulunun bir hizmetidir; kabul buyur.” diyerek dışarı çıkardığını aktardı. Vefatından sonra kızının rüyasına gelerek, kendisine ihsan edilen nimetlerin sebebinin büyük bir cami yaptırması değil, kimsenin görmediği bu mütevazı hizmet olduğunu söylediğine dair rivayeti paylaştı. Tevazunun insanı yükselttiğini, kibrin ise insanı alçalttığını vurgulayan Hasan Hoca, Sultan Ahmed Han’ın ihlasının ve tevazusunun Sultanahmet Camii’nin manevi iklimine sindiğini; asırlar boyunca camiyi ziyaret eden insanların bu iklimden nasiplendiğini ifade etti.
8
41
4,215
İslâm Düşünce Enstitüsü retweeted
Mâverâünnehir Yaz Seminerleri | Kültürden İrfana İslami Düşünce Enstitüsü (İDE) öncülüğünde ve TİBU ev sahipliğinde yürütülen Mâverâünnehir Yaz Seminerleri kapsamında, Prof. Dr. Ümit Meriç “Kültürden İrfana” başlıklı bir tebliğ sundu. Oturumun başında Prof. Dr. Mehmet Görmez, Prof. Dr. Ümit Meriç’i yalnızca büyük mütefekkir Cemil Meriç’in kızı olarak değil; sosyolojiyi sadece bir toplum bilimi olarak görmeyip medeniyetleri okuyan bir ilim olarak ele alan bir “ümmetolog” sıfatıyla takdim etti. Görmez, Meriç'in ele aldığı her meseleyi edebiyat ile maneviyatı buluşturarak işleyen özgün bir ilim insanı olduğuna dikkat çekti. Bu girişin ardından Prof. Dr. Ümit Meriç, İstanbul’un evrensel ve manevi merkezliğinden yola çıkarak kendi içsel yolculuğu, medeniyet tasavvuru ve irfan geleneği üzerine derinlikli bir konuşma gerçekleştirdi. Prof. Dr. Ümit Meriç konuşmasına, İstanbul’u kadim dünyanın ve manevi iklimin değişmez payitahtı olarak konumlandırarak başladı. Şehrin kıyamete kadar İslam’la müşerref kalması yönündeki duasını, yalnızca yerel bir aidiyetle değil, bütün dünyayı kucaklayan geniş bir “gönül coğrafyası” mefkûresiyle temellendirdi. Kendi hayat serüvenini “öğrenilmiş değil, keşfedilmiş bir iman” kavramı üzerinden açıklayan Meriç, otuz yaşına kadar İslami bir yaşantıdan uzak bir kültür ortamında yetişmesine rağmen, fıtrî bir arayışla hakikate nasıl vasıl olduğunu aktardı. İnsanın kendi varlığının ve kâinatın işleyişinin farkına varmasını bir marifet vesilesi olarak değerlendirdi ve bu durumu, bir arının kusursuz yaratılışı üzerinden tefekkür ederek “Rahmani ahlak” kavramıyla somutlaştırdı. Vücudumuzdaki kemiklerin sayısından dahi habersiz olan insanın, kâinattaki muazzam nizam karşısında acziyetini idrak etmesi ve mahlukata şefkat göstermesi gerektiğini vurguladı. Kültürden irfana uzanan yolculuğunu babası Cemil Meriç’in kütüphanesi üzerinden örneklendiren Prof. Dr. Ümit Meriç, Batı klasiklerinin ve evrensel kültürün hâkim olduğu bir evde yetişmesine rağmen, kendi iradesiyle “irfan” kütüphanesini nasıl inşa ettiğine değindi. Gençliğinde aldığı İslam Ansiklopedisi'nin, iç dünyasında bir İslam medeniyeti şehri kurma hissi uyandırdığını belirterek, dışsal ve kültürel bilginin tek başına ruhun açlığını doyurmaya yetmeyeceğini ifade etti. Modern bilimin teoriler çöplüğüne dönüşen ve sürekli kendini nakzeden yapısına karşılık, imanın insana kalıcı bir sükûnet ve mahlukata karşı derin bir şefkat duygusu bahşettiğinin altını çizdi. Ayrıca, yeni nesillerin yaşadıkları şehrin manevi ve tarihi aurasından kopuk yetişmesinin, edep ve nezaket kurallarının zayıflamasının büyük bir kriz olduğunu; İstanbul'un kıyamete kadar İslam kalması duasına layık, ahlaklı ve şuur sahibi nesiller yetiştirmenin temel bir vazife olduğunu belirtti. Konuşmasının son bölümünde, köklerinin uzandığı Balkanlar ile genetik hafızasında hissettiği Mâverâünnehir (Türkistan) coğrafyası arasındaki kopmaz bağlara dikkat çekti. Rüyasında babasını Yusuf Has Hacip kıyafetiyle görmesini ontolojik ve tarihsel bir işaret olarak yorumlayan Meriç, Mâverâünnehir, Anadolu ve Balkanlar hattının yalnızca tarihi bir güzergâh değil, aynı zamanda ortak bir ruh ve medeniyet havzası olduğunu dile getirdi. Bu havzanın yeniden ihyası için zihinsel, kültürel ve manevi temasların daha da derinleştirilmesi gerektiğini vurgulayarak dersini tamamladı.
1
3
16
2,793
İslâm Düşünce Enstitüsü retweeted
Mâverâünnehir Yaz Seminerleri | Tasavvuf İlminin İslami İlimler İçerisindeki Yeri Üzerine Ankara’da başlayıp TİBU’da devam eden serüvenimizde, Mâverâünnehir Yaz Seminerleri kapsamında konuşmasını gerçekleştiren Prof. Dr. Mahmut Erol Kılıç, “Tasavvuf İlminin İslami İlimler İçerisindeki Yeri” başlıklı konuşmasında, tasavvufi düşüncenin İslami ilimler hiyerarşisindeki kuşatıcı konumunu metodolojik, epistemolojik ve ontolojik boyutlarıyla ele aldı. Geleneksel (ananevi) ilim anlayışında varlığın ontolojik olarak tekdüze olmadığını, “tenevvü” ve mertebeler barındırdığını; buna bağlı olarak bilginin de merâtibu’l-ulûm (ilimler hiyerarşisi) çerçevesinde katmanlaştığını vurguladı. Derece ve mertebe kavramlarının ontolojik ve epistemolojik anahtar terimler olduğunu ifade etti. Günümüz dünyasında ve özellikle Türkiye bağlamında son yüz yıldır yaşanan ontolojik kırılmalara dikkat çeken Prof. Dr. Mahmut Erol Kılıç, metafizik konularda ciddi bir kargaşa ve kaos yaşandığını, dindar bireylerin zihninde dahi neyin üstte neyin altta olduğuna dair hiyerarşinin karmaşık hale geldiğini belirtti. Bu zihinsel tıkanıklığı ve uyumsuzluğu çözebilmek adına modern cihazlardaki “fabrika ayarlarına geri dönme” ve “yeniden başlatma” benzetmesini kullanarak, bilginin yeniden inşası sürecinde anane ve geleneğin temel prensiplerine müracaat edilmesi gerektiğini savundu. Geleneği; örf-âdet seviyesindeki olumsuz kullanımından ayırarak, tarihsel süreçte köklü bir sürekliliği ifade eden yüz yıllık kurumların, ticari müesseselerin sunduğu tarihsel güvenilirlik üzerinden örneklendirdi. Din düşüncesi ve tarihinin kavranmasında “modeller” üzerinden konuşmanın kaçınılmazlığını dile getiren Prof. Dr. Mahmut Erol Kılıç, vahiyle muhatap olan peygamberlerin ve vahiy sürecinin bireysel/sübjektif mahiyetine değindi. Peygamberlerin tek başlarına Hira’da veya Tur-ı Sina’da vahiyle buluşmalarının ve nesnel/objektif doğrulamalara dayanmayan bu deneyimin, modern dönemde dışlanan sübjektivizmin geleneğin merkezinde yer aldığını gösterdiğini vurguladı. Hazreti Peygamberin Veda Haccı sonrasında (أَلَا هَلْ بَلَّغْتُ) nidasıyla peygamberlik görevinin tamamlanması sonucu, vahiyle oluşturulan kaynağın (Kur'an ve sünnet) sonraki kuşaklar tarafından yorumlanması sürecinin başladığını belirtti. Bu yorumlama biçimlerinin medeniyetler inşa edebileceği gibi yanlış modellemelerle yıkıcı söylemlere de zemin hazırlayabileceğini aktaran hocamız, bu noktada tasavvufu tarihsel süreç içerisinde geliştirilmiş özgün bir “model” olarak konumlandırdı. Tasavvuf kelimesinin kendisinin mutlak bir teknik terim olmadığını, sosyolojik ve sonradan yakıştırılmış bir isimlendirme olduğunu; “yün giyenler/tasavvufe” kökeninden hareketle kumaş ile ruh/maneviyat arasındaki organik ilişkiye dayandığını belirtti. Muhyiddin İbnü’l-Arabî gibi kuşatıcı ariflerin kendilerini “mutasavvıf” gibi alt mertebede görünen kavramlar yerine muhakkikûn olarak tanımlamayı tercih ettiklerini, dolayısıyla terimsel isimlendirmelerden ziyade modelin özünün önemli olduğunu belirtmiştir. Prof. Dr. Mahmut Erol Kılıç, tasavvufi modelin ayet ve hadisleri yorumlama metodolojisine odaklandı; seçili metin bağlamında ontolojik derinliği vurguladı: •İnsan ve Vahiy İkizliği: (إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ ﴿٧٧﴾ فِي كِتَابٍ مَّكْنُونٍ / Şüphesiz bu, korunmuş/gizli bir kitapta olan değerli bir Kur’an’dır – Vakıa, 77-78) ayetini ele alarak; vahyin indiği esnada ortada fiziksel bir kitap/mushaf yokken bu ifadenin kullanılmasını (اَلْإِنْسَانُ وَالْقُرْآنُ تَوْأَمَانِ / İnsan ve Kur’an ikiz kardeştir) hadisiyle açıkladı. Levh-i Mahfuz’dan aşağıya doğru inen vahiy ile topraktan bedenlenip aşağıya inen insanın aynı kökten geldiğini, dolayısıyla kitâb-ı meknûn sırrının insanın kendisinde mündemiç olduğunu dile getirdi. Kitabı anlamanın en temel anahtarının insanı anlamak olduğunu ifade etti. •Mebde ve Meâd: (إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ / Biz şüphesiz Allah’a aitiz ve şüphesiz O’na döneceğiz- Bakara, 156) ayetini, felsefe ve ontolojinin en temel meselesi olan “Mebde ve Meâd” ilkesiyle açıkladı. Ayetteki “lillâhi” ifadesindeki “lam” harfinin “min” (den/dan) manasında olduğunu belirterek “Allah’tan geldik ve yine O’na döneceğiz” hakikatinin, insanın kaynağı ile nihai hedefini belirlediğini; bu durumun ölümü bir korku unsuru olmaktan çıkarıp Mevlana’nın ifadesiyle “Şeb-i Arus” (düğün gecesi) haline getirdiğini dile getirdi. •Maiyyet ve Kurbiyyet: (وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنتُمْ / Nerede olursanız olun O sizinle beraberdir – Hadid, 4), (وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ / Biz ona şah damarından daha yakınız – Kâf, 16) ve (وَفِي أَنفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ / Kendi nefislerinizde de ayetler vardır, hâlâ görmüyor musunuz? – Zâriyât, 21) ayetleri üzerinden maiyyet ve kurbiyyet metafiziğini anlattı. Tanrı bilgisinin sadece dışsal/kitabi bir malumat olmadığını, insanın özünde zaten var olduğunu, tasavvufun ise keşfü’l-hicab suretiyle insanın içindeki bu emaneti ve farkındalığı açığa çıkarmayı hedeflediğini belirtti. İlimler hiyerarşisinde tasavvufun yerini değerlendirirken, ilimleri “alet ilimler” ve “gaye ilimler” olarak ikiye ayırdı. Arapça gramer, fıkıh, kelam gibi disiplinlerin gaye değil, aracı/alet ilimleri olduğunu; gaye ilmin ise Marifetullah olduğunu vurguladı. Ayrıca ilim tahsilinde ilm-i husûlî (öğrenim ve çabayla elde edilen dışsal bilgi) ile ilm-i huzûrî (huzurda bulunma ve manevi hazır oluşla kalpte tecelli eden bilgi) ayrımını yaptı; husulî ilimlerin huzurî ilme ulaştıran birer başlangıç merhalesi olduğunu belirtti. Fıkıh kelimesinin özünde (مَنْ يُرِدِ اللَّهُ بِهِ خَيْرًا يُفَقِّهْهُ فِي الدِّينِ / Allah kimin hakkında hayır murat ederse onu dinde derin anlayış sahibi kılar) hadisindeki gibi “dinde derinleşmek, derin anlayış sahibi olmak” anlamına geldiğini, ancak günümüzde yalnızca dışsal hukuk kurallarına veya ceza hukukuna indirgenerek dinin içinin boşaltıldığını ve şekilsel bir yapıya büründürüldüğünü eleştirdi. Topkapı Sarayı sembolizmi üzerinden şeriat, tarikat, marifet ve hakikat mertebelerini açıklayan Prof. Dr. Mahmut Erol Kılıç; (وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا / Evlere kapılarından giriniz – Bakara, 189) ayetini bir metodoloji ilkesi olarak zikrederek şeriatın sarayın adresini ve dış kapısını gösterdiğini, vazifesinin kapıya kadar getirmek olduğunu; sarayın dış surlarından (bîrun) iç mekanlarına (enderun) doğru yürünülen patikanın “tarik” olduğunu; mabeynde bekleyip padişahın huzuruna kabul edilmenin ve O’nu müşahede etmenin ise “marifet ve hakikat” aşamaları olduğunu ifade etti. Yunus Emre’nin “Şeriât, tarikat yoldur varana / Hakikat, mârifet andan içerû” dizelerini aktararak, şeriat ve tarikatın birer araç, ulaşılan mahsulün ise marifet ve hakikat olduğunu vurguladı. (وَحَمَلَهَا الْإِنسَانُ / Ve onu insan yüklendi – Ahzâb, 72) ayeti gereğince insanın Halifetullah olarak muazzam bir emanet taşıdığını, mezhebi taassupçuluk ve tarikatçılık fanatizminin ise aracı din haline getirmekten ibaret olduğunu belirtti. Yunus Emre’nin “Çıktım erik dalına anda yedim üzümü / Bostan ıssı kakıdı, der ne yersin kozumu” şathiyesini mantık ilmindeki “absürt/saçma” kavramı çerçevesinde analiz eden Prof. Dr. Mahmut Erol Kılıç; erik ağacında üzüm aramanın metodolojik yanlışlığına ve neyi nerede aradığını bilmenin, metodolojiyi doğru kurmanın önemine vurgu yaptı. Mevlana’nın “هر چیز که در جستن آنی آنی” (Ne arıyorsan o sun sen) sözüyle bağ kurarak, ilim yolcusunun arayışının niteliğini sorgulaması gerektiğinin altını çizdi. Geleneksel ilim anlayışında “âlim” tanımını yeniden yapan Prof. Dr. Mahmut Erol Kılıç, çok kitap okuyan veya çok hocadan ders alan kişinin değil, bilgileri ve hakikatleri birbirine bağlayabilen, “irtibat kurabilen” kişinin âlim; irtibat kuramayan kişinin ise “cahil” olduğunu aktardı. (مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ / Nefsini/özünü bilen, Rabbini de bilir) ilkesine atıfla konuşmasının sonunda, dini ilimlerin merkezine “Allah’ı ve O’nu bilmeyi” (Marifetullah) koymak gerektiğini; aksi takdirde yıllarca süren biçimsel eğitimlerin insanı hakikate ulaştıramayacağını, ibadetlerin gaye haline getirilip Allah’ın unutulması tehlikesinin doğacağını ifade etti. İbadet ve amellerin ancak “insan-ı kâmil” olmaya hizmet ettiği ölçüde anlam kazanacağını, bunun da irfan ile mümkün olacağını belirterek dersini tamamladı.
10
1
29
3,661
İslâm Düşünce Enstitüsü retweeted
Mâveraünnehir Yaz Seminerleri | TİBU Misyon ve Vizyonu Üzerine Mâverâünnehir Yaz Seminerleri kapsamında gerçekleştirilen bu oturumda, TİBU’nun kuruluş fikri, tarihsel zemini, akademik misyonu ve İslam dünyasının geleceğinde üstlenmesi hedeflenen rolü ele alındı. Oturumda Prof. Dr. Mehmet Paçacı, Prof. Dr. Oğuzhan Tan, Prof. Dr. Alim Arlı ve Prof. Dr. Mehmet Görmez, üniversite fikrini farklı boyutlarıyla değerlendirdiler. Prof. Dr. Mehmet Paçacı, konuşmasına İslam medeniyetinin son birkaç asırda yaşadığı büyük kırılmayı ele alarak başladı. Özellikle 16. yüzyıldan itibaren ekonomik, siyasi ve bilimsel merkezin Batı’ya kaymasıyla Mâverâünnehir, Anadolu, Balkanlar, Kafkasya ve Orta Doğu’nun küresel merkezin dışında kaldığını; İslam dünyasının savaşlar, işgaller, sömürgecilik, göçler ve katliamlarla ağır bir çözülme yaşadığını ifade etti. Medeniyetin kurum, ekonomi, hukuk, askerî güç ve teknoloji bakımından sürekliliğini kaybetmesine rağmen medreseler, mektepler ve ilahiyat fakülteleri aracılığıyla medeniyet hafızasının korunduğunu belirtti. Ancak geçmişin başarılarıyla övünmenin yeterli olmadığını, hafızanın yeni bir üretime dönüştürülmesi gerektiğini vurguladı. Dünyanın jeopolitik merkezinin yeniden Asya’ya doğru kaydığına ve Çin’in yükselişiyle Mâverâünnehir’den Anadolu ve Balkanlar’a uzanan coğrafyanın yeniden stratejik bir önem kazandığına dikkat çeken Paçacı, TİBU’nun böyle bir tarihsel dönemeçte kurulduğunu belirtti. Ona göre Gazzâlî, Fârâbî, İbn Sînâ, İbn Rüşd ve büyük fukahanın kendi dönemlerinin meselelerine Kur’an, sünnet, icma, kıyas ve içtihatla cevap vermesi gibi bugün de geçmişi tekrar etmek yerine aynı kaynaklardan hareketle çağın meselelerine yeni cevaplar üretilmelidir. Üniversitenin amacı klasik İslam mirası ile modern bilimleri yan yana koyan eklektik bir model değil, bunları çağın dili ve meseleleri etrafında gerçek anlamda bütünleştiren bir yapı kurmak olmalıdır. Prof. Dr. Oğuzhan Tan, İslam medeniyetinin kurucu unsurlarından biri olan rihle geleneği üzerinde durdu. Rihlenin yalnızca âlimlerin ilim yolculuğu değil, ümmeti canlı tutan bir dinamizm olduğunu belirtti. Mekke’den Mâverâünnehir’e, oradan Anadolu ve Balkanlar’a uzanan ilmî hareketliliğin İslam medeniyetini çok merkezli ve canlı bir yapıya kavuşturduğunu ifade etti. Mâverâünnehir ve Horasan’dan gelen Hanefîlik, Mâtürîdîlik, aklî ve irfanî birikimin Anadolu ve Balkanlar’a taşındığını belirterek bu tarihî hattın yeniden düşünülmesi gerektiğini söyledi. İslami ilimlerin yalnızca geçmiş metinleri ve meseleleri aktaran bir alan değil, çağın problemleriyle konuşan canlı bir kaynak hâline gelmesi gerektiğini ifade ederek İslami ilimlere yönelik iki yanlış yaklaşımın bulunduğunu belirtti: Bunları dışarıdan incelenen bir “kadavra” hâline getirmek veya içeriden bağlılık görüntüsü altında yalnızca tekrar edilen bir mirasa dönüştürmek. Üniversitenin hedefi ise İslami ilimleri yeniden nefes alan, toplumla konuşan ve düşünce üreten bir kaynak hâline getirmektir. Taabbüdde tekrar mümkün olmakla birlikte taakkul, tefekkür ve ilimde esas olan tekrar değil derinleşmedir. Prof. Dr. Alim Arlı, modern üniversitenin ve sosyal-beşerî bilimlerin tarihsel oluşumunu değerlendirdi. Medrese, rasathane ve üniversite gibi bilgi kurumlarının belirli toplumsal ihtiyaçlar doğrultusunda ortaya çıktığını; imparatorluklar döneminde bilginin sınır aşan bir karakter taşımasına karşılık ulus devlet ve modern kapitalizm döneminde disipliner ve millî yapılara dönüştüğünü ifade etti. Modern sosyal bilimlerin 19. yüzyıl Avrupa’sının siyasi, ekonomik ve toplumsal ihtiyaçları doğrultusunda şekillendiğini belirten Arlı; iktisadın piyasa, siyaset biliminin devlet, antropolojinin sömürgecilik bağlamındaki toplumlar, sosyolojinin ise modern toplumun meseleleri etrafında kurumsallaştığını söyledi. Bu nedenle mevcut disiplin tasniflerinin evrensel ve değişmez değil, tarihsel olarak inşa edilmiş yapılar olduğunu vurguladı. Disiplinler arası, disiplinler üstü ve disiplinler ötesi yaklaşımların ortaya çıkışının da bu sınırların yetersizliğini gösterdiğini belirten Arlı, üniversitenin Avrupa-merkezci bilgi sınırlarını aşan yeni bir düşünce zemini oluşturması gerektiğini ifade etti. Bunun Batı bilgisini reddederek değil, onu kuşatarak, eleştirerek ve kendi tarihsel tecrübemizle yeniden yorumlayarak yapılabileceğini söyledi. Üniversitenin eğitim, araştırma ve hocalık alanlarını birlikte düşünmesi; yalnızca bilgi üretmek değil, nitelikli insan yetiştirmek için eğitim modelini de sürekli araştırma konusu hâline getirmesi gerektiğini vurguladı. Oturumun sonunda Prof. Dr. Mehmet Görmez, üniversitenin kuruluş gerekçesini ve hedeflediği modeli değerlendirdi. Tarih boyunca hikmet ve hakikat üniversitelerinden modern araştırma, liberal arts, millî devlet ve teknoloji üniversitelerine kadar farklı yükseköğretim modellerini ortaya çıktığını ifade etti. Modern araştırma üniversitesinin araştırma ruhunu güçlendirirken bilgi ile değer arasındaki bağı zayıflatabildiğini; millî devlet üniversitesinin üniversiteyi devletin hizmetine sunabildiğini; teknoloji üniversitesinin ise teknolojinin insana hizmet eden bir araç olmaktan çıkıp insan üzerinde egemenlik kuran bir güce dönüşmesi riskini taşıdığını ifade etti. Yeni üniversite, bu modellerin güçlü taraflarını alırken zaaflarını aşmalı; hikmet ve hakikati merkeze alan, araştırma ruhunu koruyan, bilgi ile değeri buluşturan ve yüksek entelektüel tefekkürü hakikati görecelileştirmeden sürdüren bir üniversite modeli geliştirmelidir. İslam medeniyetini de bu modelin kurucu perspektiflerinden biri olarak ele almalıdır. Üniversitenin yalnızca Türkiye’nin akademik ihtiyaçlarından doğmadığını belirten hocamız, Balkanlar, Kafkasya, Orta Asya ve Avrupa’daki Müslüman toplulukların uzun yıllardır İstanbul’da güçlü ve sahih bir İslam üniversitesi kurulması yönünde taleplerde bulunduğunu ifade etti. Şam, Bağdat, Kahire ve diğer tarihî ilim merkezlerinin yaşadığı krizler sebebiyle Müslümanların çocuklarını ilim tahsili için gönderebilecekleri güvenilir merkezlere duyulan ihtiyacın arttığını belirtti. Bu ihtiyaçtan doğan üniversite projesinin 2015 yılında yasal zemine kavuştuğunu, uzun bir bekleyişin ardından bugün Sultanahmet’te tarihî bir külliye içerisinde hayata geçirilmeye başlandığını ifade etti. Konuşmasının sonunda üniversitenin yalnızca yeni bir yükseköğretim kurumu kurmayı değil, İslam dünyasına sunulabilecek özgün bir eğitim modeli geliştirmeyi hedeflediğini ifade etti. Bu kapsamda İslami ilimler, sosyal ve beşerî bilimler ile bilim ve teknoloji alanlarının nasıl bütünleştirileceği; ortak derslerin, çekirdek programın, müfredatın ve kurucu metinlerin nasıl oluşturulacağı üzerinde çalışmalar yürütüldüğünü belirtti.
5
1
17
2,930
İslâm Düşünce Enstitüsü retweeted
Mâverâünnehir Yaz Seminerleri | TİBU'da Açılış Dersi Mâverâünnehir Yaz Seminerleri kapsamında Üniversitemizin Rektörü Prof. Dr. Mehmet Görmez, “Endülüs, Mâverâünnehir ve Balkanlar Bağlamında Medeniyetlerin Zevâli ve İhyası” başlıklı açılış dersini irad etti. Konuşmasının başında Ankara’da gerçekleştirdiği açılış dersine atıfta bulunan hocamız, medeniyet krizini Atina, Kudüs ve Medine’nin temsil ettiği üç büyük hakikat tecrübesinin birbirinden kopması üzerinden ele aldığını; Mâverâünnehir’in ise bu farklı medeniyet birikimlerini yeniden buluşturarak büyük bir ilimler medeniyeti kurduğunu hatırlattı. Bu açılış dersinde ise medeniyetlerin nasıl zayıfladığı, hangi şartlarda zevâle uğradığı ve yeniden nasıl ihya edilebileceği üzerinde durarak Endülüs, Mâverâünnehir ve Balkanlar tecrübelerini mukayeseli olarak değerlendirdi. Konuşmadan Özetler: Bir medeniyetin sukûtu ile zevâli aynı değildir. Medeniyetin zayıflayarak tarihin öznesi olmaktan çıkması başka, insanını ve hafızasını kaybederek tamamen ortadan kalkması başkadır. Endülüs, hem müminlerini hem de tarihî hafızasını büyük ölçüde kaybettiği için zevâl bulan bir medeniyet tecrübesidir. Müslümanların sürgün edilmesi, katledilmesi veya din değiştirmeye zorlanması sonucunda geriye büyük ölçüde tarihî eserler ve şehir isimleri kalmıştır. Kurtuba Ulu Camii bu kaybın en hüzünlü sembollerindendir. Mâverâünnehir ise istilalara, siyasî kırılmalara ve yaklaşık yüz yıllık komünizm fetretine rağmen hem genç müminlerini hem de büyük medeniyet hafızasını muhafaza etmektedir. Bugün ihtiyaç duyulan, bu genç müminlerle büyük medeniyet hafızasının yeniden buluşmasıdır. Endülüs Garb-ı Aksâ’da, Mâverâünnehir ise Şark-ı Aksâ’da aynı medeniyet nehrinden beslenmiştir. Bu nehir batıda Kurtuba, İşbîliye, Tuleytula ve Gırnata’yı; doğuda Buhara, Semerkant, Merv, Nesef, Tirmiz, Şaş, Hârizm ve Fârâb gibi şehirleri inşa etmiştir. İslam düşüncesinde medeniyetlerin yükseliş ve çözülüşü öncelikle adalet ve zulüm kavramları üzerinden okunmuştur. Medeniyetler zulümle çözülür; hak, adalet ve ümranla ilişkileri güçlü olduğu müddetçe ayakta kalır. Adalet, yalnız devletin değil, medeniyetin de varlık şartıdır. Medeniyetlerin çözülüşünde ahlakî yozlaşma da belirleyicidir. Nimetleri kibir, tahakküm, fesat ve ifsat aracına dönüştüren mütref sınıflar toplumların çözülüşünü hızlandırır. Toplumsal değişimin temel yasası ise insanın ve toplumun kendi içindeki değişimle başlar. İbn Haldun, bu ilkeleri asabiyet kavramında birleştirmiştir. Asabiyet; dayanışma ruhu, ortak gaye, ortak iyiler ve doğrular, ortak mefkûre ve fedakârlık iradesidir. Başarı refaha, refah konfora, konfor lüks ve israfa dönüştüğünde asabiyet çözülmeye başlar. Mâverdî, Nizâmülmülk ve siyasetnâme geleneği de devletlerin bekasını adalete, çöküşünü zulme bağlamıştır. Bazı âlimler medeniyet krizini ilim ile ahlakın, bilgi ile amelin, akıl ile vahyin, fıkıh ile makâsıdın birbirinden kopması üzerinden açıklamıştır. Bu bağlar koptuğunda medeniyetin kurucu terkibi ve ilmin dönüştürücü gücü zayıflar. Malik bin Nebî, İslam dünyasının geri kalışını yalnızca dış sömürgecilikle açıklamak yerine “Biz neden sömürülmeye müsait hâle geldik?” sorusunu gündeme getirmiştir. Ona göre medeniyet, insan, toprak ve zamanın dinî düşünce tarafından bir araya getirilmesiyle kurulur. Geçmişin fikirlerini yalnızca tekrar etmek değil, onlardan hareketle yeni değerler üretmek gerekir. Muhammed İkbal ve İsmail Râcî el-Fârûkî, medeniyet krizini içtihadın donması, tecdid ve teceddüt ruhunun kaybolması üzerinden açıklamışlardır. Medeniyet nehrini akıtan dinamizm ortadan kalktığında cümûd ve rükûd, ardından sukût gelir. Batı düşünce dünyasında ise Spengler, medeniyetleri doğan, büyüyen, güçlenen ve zevâle uğrayan canlı organizmalar olarak görür. Toynbee, medeniyetlerin iç ve dış meydan okumalara verdikleri yaratıcı cevaplara; Sorokin ise maddî ve manevî kültürü bir arada tutan kültürel anlam sistemine dikkat çeker. Mana, ahlak, asabiyet, bilgi, adalet, kurum, siyaset ve iktisat krizleri birleştiğinde medeniyet tarihin öznesi olmaktan çıkar. Endülüs Avrupa’da, Mâverâünnehir Asya’da İslam’ın kapısı olmuştur. Her iki medeniyetin kurucu güçlerinden biri çeşitlilik ve çoğulculuktur. Atina’nın aklı, Kudüs’ün vahiy ve nübüvveti, Medine’nin rahmet, ahlak ve hukuk tecrübesi bu havzalarda birbirinden koparılmadan bir araya getirilmiştir. Endülüs yalnızca Arapların değil; Emaziğilerin, İberyalıların, Müvelledûn’un ve Yahudilerin katkısıyla oluşmuştur. Mâverâünnehir de yalnız Türklerin değil; Türkler, Farslar, Kürtler, Araplar, Hintliler, Çinliler ve farklı inanç topluluklarının katkısıyla teşekkül etmiştir. Evrensel medeniyetler dar etnik aidiyetler üzerine değil, farklılıkları ortak bir terkibin içinde buluşturmakla kurulur. Endülüs ve Mâverâünnehir, kitap ve kâğıt kültürünü geliştirerek bilgiyi yazılı bir medeniyet hafızasına dönüştürmüş; aklî ve naklî ilimleri, insanı ve kâinatı konu edinen bilgi alanlarını bir araya getirerek ilimler medeniyeti hâline gelmiştir. Endülüs Haçlı kuşatmalarıyla, Mâverâünnehir ise Moğol istilasıyla karşılaşmıştır. Endülüs’te Müslümanlar büyük ölçüde ortadan kaldırılırken, Mâverâünnehir’in güçlü medeniyet hafızasıyla Moğolları dönüştürmüş; istilacıların Müslümanlaşmasıyla medeniyet yeni bir safhaya taşınmıştır. Bu tarihî tecrübeler bizi İstanbul ve Balkanlar’a getirir. Mâverâünnehir’in sorusu “Bilgi nasıl hikmete dönüşür?”, İstanbul’un “Hikmet nasıl nizama ve nizam-ı âleme dönüşür?”, Balkanlar’ın ise bu nizamın farklılıkları ortadan kaldırmadan nasıl ortak hayata, birlikte yaşama ahlakına ve hukukuna dönüşeceğidir. İstanbul’da teşekkül eden nizam yalnızca siyasî bir düzen değildir; ilimde, amelde, şehirde, iktisatta ve gündelik hayatta tecelli eden küllî bir medeniyet nizamıdır. Balkanlar, bu nizamın Güneydoğu Avrupa’daki tatbik alanı olmuş; millet sistemi ve istimâlet siyaseti farklı din ve kültürlerin birlikte yaşamasına imkân sağlamıştır. Cami, kilise ve havranın aynı şehirde varlığını sürdürmesi, farklı inançların İslam fıkhının esasları çerçevesinde birlikte yaşayabildiğini göstermektedir. Bu ilişki tek yönlü de değildir: İstanbul’dan Balkanlar’a davetçiler, dervişler, kadılar ve müderrisler giderken Balkanlar’da yetişen ilim ve devlet adamları da İstanbul’daki medeniyet nizamının kuruluşuna katkı sunmuştur. Balkanlar’da güçlü bir Mâverâünnehir mirası bulunmaktadır. Bu miras İmam Mâtürîdî’nin akıl-vahiy dengesi, İmam Buhârî’nin hadis anlayışı, İbn Sînâ’nın bütüncül insan tasavvuru ve Fârâbî’nin erdemli şehir düşüncesinde kendisini göstermektedir. Gazi Hüsrev Bey Kütüphanesi’ndeki hadis yazmaları ile Saraybosna, Üsküp, Prizren, Manastır, Selanik, Filibe, İşkodra, Yeni Pazar, Priştine ve Mostar’daki külliyeler bu hafızanın somut tezahürleridir. Bu sebeple Balkan Müslümanlığını yalnızca Osmanlı idarî tarihinin bir uzantısı olarak görmek eksiktir. Balkanlar’daki İslam tecrübesi, Mâverâünnehir’de terkip edilen, Anadolu’da irfanla yoğrulan ve İstanbul’da nizama kavuşan din anlayışının Avrupa’daki tecrübesidir. Balkanlar bir yönüyle Endülüs’ün, bir yönüyle Mâverâünnehir’in kardeş tecrübesidir: Avrupa’da kurulmuş olması bakımından Endülüs’e, komünizm dönemindeki fetret ve hafıza kaybı bakımından Mâverâünnehir’e benzemektedir. Sarı Saltuk ve ilk alperenler bu hafızanın Balkanlar’a taşınmasında kurucu rol üstlenmiş; Balkan Savaşları, milliyetçilik hareketleri ve komünizm dönemi ise hafızada ciddi kopuşlara yol açmıştır. Bugün yapılması gereken, Mâverâünnehir ile Balkanlar’ın hafızalarını yeniden buluşturmaktır. Bunun yolu ilmin, İslamî ilimlerin ve medeniyet düşüncesinin yeniden kurumsal bir varlık kazanmasından geçmektedir. Kimliklerin daralması ve medeniyet aidiyetinin etnik veya ulusal sınırlar içine hapsedilmesi, bu kopuşların başlıca sebeplerindendir. Mâverâünnehir ve Balkanlar hâlâ hem genç müminlerini hem de tarihî hafızalarını muhafaza etmektedir. Bu iki hafıza İstanbul’la; İstanbul üzerinden Mekke, Medine, Kudüs, Şam ve Bağdat’la yeniden sahih bir ilişki kurduğunda, her iki bölgede İslam medeniyetinin yeniden ihya imkânının doğacağına inanıyorum.
8
34
3,883
İslâm Düşünce Enstitüsü retweeted
Mâverâünnehir Yaz Seminerleri | Ayasofya-i Kebîr Câmi-i Şerifi’nde Sabah Namazı Mâverâünnehir, Balkanlar ve Kafkaslar’dan on farklı ülkeden otuz akademisyen ve araştırmacının katılımıyla gerçekleştirilen Mâverâünnehir Yaz Seminerleri kapsamında misafir ettiğimiz hocalarımızla, programımızın İstanbul etabına Ayasofya-i Kebîr Câmi-i Şerifi’nde eda edilen sabah namazıyla başladık. Sabah namazının ardından Üniversite Rektörümüz Prof. Dr. Mehmet Görmez, hadis âlimlerinin “Medâru’l-İslâm” olarak nitelendirdiği rivayetler çerçevesinde bir hadis irad etti. Konuşmasının başında fecir vaktinin bereketine, meleklerin şahitlik ettiği bu mübarek zaman diliminin faziletine dikkat çeken hocamız, yapılan ibadetlerin Cenâb-ı Hak katında makbul olması niyazında bulundu. Ardından hadis âlimlerinin İslam’ın özünü ifade eden hadisler arasında değerlendirdiği beş rivayet üzerinden dinimizin temel esaslarını şu çerçevede ele aldı: Hz. Ömer'den (r.a.) rivayet edilen “Ameller ancak niyetlere göredir.” hadisi, bütün amellerin değerini belirleyen unsurun niyet olduğunu; ihlasın amelin ruhunu teşkil ettiğini ortaya koymaktadır. Nu‘mân b. Beşîr’den (r.a.) rivayet edilen “Helal bellidir, haram bellidir; ikisi arasında şüpheli şeyler vardır.” hadisi, müminin sadece haramdan değil, şüpheli alanlardan da uzak durmasını emreden takva bilincinin temelini oluşturmaktadır. Enes b. Mâlik’ten (r.a.) rivayet edilen “Sizden biri, kendisi için sevdiğini din kardeşi için de sevmedikçe gerçek anlamda iman etmiş olamaz.” hadisi, imanın kemalinin kardeşlik, diğerkâmlık ve paylaşma ahlakıyla mümkün olduğunu göstermektedir. Temîm ed-Dârî’den (r.a.) rivayet edilen “Din nasihattir.” hadisi, dinin özünün samimiyet olduğunu; Allah’a, Kitabı’na, Resûlü’ne, Müslümanların meşru idaresine ve bütün müminlere karşı sadakat ve ihlas içerisinde bulunmanın dinî hayatın esası olduğunu ortaya koymaktadır. Hz. Âişe’den (r.a.) rivayet edilen “Kim bizim bu dinimizde ondan olmayan bir şeyi ortaya çıkarırsa o reddedilmiştir.” hadisi, dinin sahih kaynaklarının korunmasının ve bid‘atlerden sakınmanın İslam’ın temel ilkelerinden biri olduğunu ifade etmektedir. Hocamız, bu beş hadisin birlikte okunduğunda İslam’ın; sahih niyet, helal ve haram hassasiyeti, kardeşlik hukuku, samimiyet ve sünnete bağlılık üzerine kurulu bütüncül bir hayat nizamı sunduğunu ifade etti. Sohbetin devamında Ayasofya-i Kebîr Câmi-i Şerifi’nin yeniden ibadete açılmasının medeniyetimiz açısından taşıdığı anlam ve önemine dikkat çeken hocamız, mabetlerin ancak iman, ilim ve secde ile ihya edilebileceğini vurguladı. Bu çerçevede Fatih Sultan Mehmed Han’ın Ayasofya’ya girişinde okuduğu meşhur Farsça beyiti hatırlattı: پرده داری میکند در قصر قیصر عنکبوت بوم نوبت می‌زند در قلعهٔ افراسیاب “Kayser’in sarayında örümcek perdedarlık ediyor; Efrâsiyâb’ın kalesinde ise baykuş nöbet tutuyor.” Bu beyitten hareketle, medeniyetlerin ancak kendilerine sahip çıkan nesillerle yaşayacağını; mabetlerin ve şehirlerin iman, ilim ve ibadetle mamur olduğu müddetçe varlıklarını sürdürebileceğini ifade etti. Konuşmasının sonunda ise Kur’ân-ı Kerîm’in, “Yeryüzünde bulunan her şey fanidir; celâl ve ikram sahibi Rabbinin zatı ise bâkîdir.” (er-Rahmân, 55/26-27) ayetini hatırlatan hocamız, baki olanın yalnızca Allah’ın rızası ve O’nun yolunda ortaya konulan salih ameller olduğunu ifade ederek sohbetini dua ile tamamladı.
5
18
2,445