मराठी

भेदभावाचे रुजलेले संस्कार पुसल्याशिवाय स्त्रीवाद आचरणात येणार नाही : डॉ. छाया महाजन स्त्रीच्या निर्णयाचा आणि नकाराचा सन्मान झाला पाहिजे : डॉ. नीलम गोऱ्हे स्त्रियांना मनातले प्रामाणिकपणे मांडण्यासाठी अवकाश द्या : मंगला गोडबोले स्त्रियांनी लेखणीच्या आधाराने व्यक्त होणे अपरिहार्य : मल्लिका अमरशेख साहित्य परिषद सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचविण्यासाठी ९९ नांदी संमेलने : योगेश सोमण पुणे, दि. २४ ऑक्टोबर : स्त्री-पुरुष भेदभावाच्या पिढ्यान्‌पिढ्या रुजविलेल्या धारणा जाणीवपूर्वक पुसून टाकण्याची, म्हणजेच ‘अनलर्न’ करण्याची प्रक्रिया वेगाने घडली पाहिजे. स्त्रीवाद प्रत्यक्ष आचरणात आणण्यासाठी स्त्री आणि पुरुष या दोघांच्याही मानसिकतेत मूलभूत बदल आवश्यक आहेत, असे प्रतिपादन ज्येष्ठ लेखिका तथा संमेलनाध्यक्षा डॉ. छाया महाजन यांनी केले. स्त्रियांच्या अनुभवांना आणि अभिव्यक्तीला मोकळा अवकाश देण्यासोबतच त्यांच्या निर्णयाचा आणि नकाराचा सन्मान करणारा समाज घडविण्याची गरज स्वागताध्यक्षा डॉ. नीलम गोऱ्हे यांनी व्यक्त केली. शतक महोत्सवी अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाच्या निमित्ताने आयोजित ९९ नांदी संमेलनांपैकी १४ व्या ‘स्त्रीवादी साहित्य संमेलनाच्या’ उद्घाटन सत्रात त्या बोलत होत्या. महाराष्ट्र साहित्य परिषद, समर्थ युवा फाउंडेशन, मराठी भाषा विभाग, महाराष्ट्र शासन आणि स्त्री आधार केंद्र यांच्या संयुक्त सहभागातून शनिवारी महर्षी कर्वे स्त्री शिक्षण संस्थेच्या कर्वेनगर येथील के. बी. जोशी सभागृहात हे संमेलन आयोजित करण्यात आले. उद्घाटन सत्रात ज्येष्ठ लेखिका मंगला गोडबोले, लेखिका-कवयित्री मल्लिका अमरशेख आणि महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचे अध्यक्ष योगेश सोमण यांनी विचार मांडले. डॉ. छाया महाजन म्हणाल्या की, स्त्रीचे देवी म्हणून उदात्तीकरण केले जाते; मात्र तिच्या दैनंदिन आयुष्यात तिला व्यक्ती म्हणून प्रतिष्ठा, निर्णयप्रक्रियेत सहभाग आणि समान स्थान कितपत मिळते, याचा विचार व्हायला हवा. संरक्षणाच्या नावाखाली तिचे अधिकार मर्यादित करता कामा नयेत. ग्रामीण भागातील मुलींना शिक्षणासाठी आजही अंतर, असुरक्षितता आणि सामाजिक बंधनांचा सामना करावा लागतो. त्यावरील उत्तर मुलींना घरात बसविणे हे असू शकत नाही. स्त्रीचे चारित्र्य केवळ लैंगिकतेच्या निकषावर ठरविणाऱ्या धारणांवर त्यांनी टीका केली. लैंगिक अत्याचाराला सामोरे गेलेल्या स्त्रीला दोष देणारी आणि समाजाच्या मुख्य प्रवाहापासून दूर ठेवणारी मानसिकता बदलली पाहिजे. पुढील पिढ्यांना समानतेचे जीवन मिळण्यासाठी घरातील जबाबदाऱ्यांतही पुरुषांचा प्रत्यक्ष सहभाग वाढला पाहिजे. समानतेची शिकवण देण्यासोबतच मनात रुजलेले भेदभावाचे संस्कार पुसण्याची प्रक्रिया आवश्यक असल्याचे त्यांनी सांगितले. साहित्याच्या व्यासपीठांवर स्त्रियांबरोबरच समाजाने बाजूला ठेवलेल्या विविध घटकांच्या अभिव्यक्तीलाही स्थान देण्याचे महत्त्व त्यांनी अधोरेखित केले. स्वागतपर मनोगतात शिवसेना नेत्या, विधान परिषद सदस्या तथा माजी उपसभापती डॉ. नीलम गोऱ्हे यांनी स्त्रीवादाची व्यापक भूमिका मांडली. स्त्री-पुरुष समानता ही सूडाची संकल्पना नसून प्रत्येकाला सन्मानाने जगण्याचा आणि स्वतःचे विचार व्यक्त करण्याचा अधिकार मिळवून देणारी भूमिका आहे. शिक्षण, क्रीडा आणि विविध व्यावसायिक क्षेत्रांत स्त्रिया पुढे जात असतानाही छळ, दुजाभाव आणि त्यांच्या कर्तृत्वाकडे दुर्लक्ष करण्याची प्रवृत्ती कायम आहे. स्त्रीचा नकार हा नकारच असतो, हे समाजाने स्वीकारले पाहिजे, असे त्या म्हणाल्या. कार्यकर्त्या घडविण्यासाठी वाचन, अभ्यास आणि प्रशिक्षण आवश्यक असल्याचे सांगत त्यांनी स्त्री आधार केंद्राच्या कामातील अनुभव मांडले. दुष्काळग्रस्त भागातील महिलांच्या वेदनांशी साहित्याने नाते जोडले पाहिजे. दुःखाची, प्रेमाची आणि संवेदनांची भाषा एकच असते, अशी भावना त्यांनी व्यक्त केली. प्रकृती अस्वास्थ्यामुळे आवाज बसलेला असतानाही त्यांनी प्रयत्नपूर्वक उपस्थितांशी संवाद साधला. विविध राज्यांतील महिला लेखिकांच्या साहित्याशी संवाद वाढविण्याची अपेक्षाही त्यांनी व्यक्त केली. मंगला गोडबोले यांनी स्वतःची ओळख ‘लेखणीवादी’ अशी करून देत स्त्रियांच्या बदलत्या अनुभवविश्वाचा आणि लेखनाचा आढावा घेतला. शिक्षण, आर्थिक स्वातंत्र्य आणि स्वतःच्या आयुष्याविषयी निर्णय घेण्याच्या संधींमुळे स्त्रियांचे अनुभवविश्व विस्तारले आहे. मात्र कौटुंबिक अपयशाची जबाबदारी स्त्रीवरच टाकणे, तिच्या प्रयत्नांचे क्षुल्लकीकरण करणे आणि सार्वजनिक जीवनात तिला सूक्ष्मपणे अपमानित करणे या प्रवृत्ती कायम असल्याचे त्यांनी नमूद केले. @MahaDGIPR @samant_uday @Shivsenaofc @ANI @ians_india @SakalMediaNews @mataonline @LoksattaLive @MarathiRT @MarathiBrain @PTI_News @shriyogeshwar .~१

अन्यायाला प्रश्न विचारण्यासाठी, उपेक्षितांचे जगणे मांडण्यासाठी आम्ही लिहितो! स्त्रीवादी साहित्य संमेलनातील विशेष परिसंवादात सात लेखिकांनी उलगडला ‘मी का लिहिते?’चा प्रवास बातमी स्त्रियांचे लेखन समाजाच्या जाणिवा बदलणारी कृती ठरावे : डॉ. नीलम गोऱ्हे पुणे, दि. २४ ऑक्टोबर : अन्याय सहन होत नाही म्हणून, ग्रामीण स्त्रियांच्या जगण्याला आवाज देण्यासाठी, स्त्रीवादाविषयीचे गैरसमज दूर करण्यासाठी, स्वतःशी संवाद साधण्यासाठी आणि मूक प्राण्यांच्या वेदना समाजापर्यंत पोहोचविण्यासाठी आम्ही लिहितो, अशा विविध लेखनप्रेरणा स्त्रीवादी साहित्य संमेलनातील ‘मी का लिहिते?’ या विशेष परिसंवादातून समोर आल्या. वैयक्तिक अस्वस्थतेतून सुरू झालेले लेखन सामाजिक वास्तवाचे दस्तऐवजीकरण आणि परिवर्तनाची कृती कसे बनते, याचे अनुभव लेखिकांनी मांडले. महर्षी कर्वे स्त्री शिक्षण संस्था, कर्वेनगर येथे झालेल्या या सत्रात डॉ. गीताली वि. मं., डॉ. अदिती काळमेघ, शिल्पा कांबळे, अमृता खंडेराव,डॉ.प्रतिभा जाधव, डॉ. विनया जंगले आणि हीना कौसर खान सहभागी झाल्या होत्या. लेखिका व माध्यम अभ्यासक मुक्ता चैतन्य यांनी सूत्रसंचालन केले. संमेलनाच्या स्वागताध्यक्ष डॉ. नीलम गोर्हे ग्रामीण, श्रमकरी, बहुजन आणि विविध सामाजिक पार्श्वभूमीतील स्त्रिया लिहितात, तेव्हा साहित्यामध्ये आजवर पुरेसे स्थान न मिळालेल्या अनुभवांना आवाज मिळतो. अन्यायाला प्रश्न विचारणे, स्वतःच्या अस्तित्वाचा शोध घेणे आणि इतरांच्या वेदना समजून घेणे या लेखनप्रेरणा समाजाची संवेदनशीलता वाढविणाऱ्या आहेत. स्त्रियांना निर्भयपणे व्यक्त होता येईल, असे वातावरण निर्माण केले पाहिजे. नवोदित लेखिकांना लेखनाबरोबरच प्रकाशन आणि वाचकांपर्यंत पोहोचण्याच्या संधीही मिळाव्यात. स्त्रियांचे लेखन समाजाच्या जाणिवा बदलणारी आणि समतेच्या दिशेने कृती घडविणारी शक्ती ठरावे, अशी त्यांची भूमिका आहे. स्त्रीवाद म्हणजे माणुसकी आणि समतेचा विचार : डॉ. गीताली वि. मं. स्त्रीवाद हा पुरुषविरोधी विचार नसून लोकशाही, सहिष्णुता, विविधता, अहिंसा आणि माणुसकी हा त्याचा गाभा आहे, असे डॉ. गीताली वि. मं. यांनी स्पष्ट केले. स्त्री, पुरुष आणि विविध लैंगिक ओळखी असलेल्या व्यक्तींनी व्यवस्थेने घडविलेले विषमतेचे साचे ओलांडून माणूसपणाकडे वाटचाल करावी, हा स्त्रीवादी विचाराचा उद्देश असल्याचे त्यांनी सांगितले. स्त्रियांनी अन्यायाला प्रश्न विचारले की स्त्रीवादी कार्यकर्त्यांवर कुटुंब मोडण्याचे आरोप केले जातात.मात्र, अन्यायाला विरोध करणे म्हणजे कुटुंबाला विरोध करणे नव्हे, असे त्यांनी नमूद केले. स्त्रीवादाविषयीचा गैरसमज दूर व्हावेत, त्याचा खरा अर्थ लोकांपर्यंत पोहोचावा आणि स्वतःशी स्वच्छंद संवाद साधता यावा म्हणून लेखन करीत असल्याचे त्यांनी सांगितले. स्त्रियांनी राजकारणात अधिक संख्येने सहभागी होऊन समतेचा विचार पुढे नेण्याची गरजही त्यांनी व्यक्त केली. शिक्षण आणि आर्थिक स्वावलंबनाबरोबर आत्मभानही आवश्यक :डॉ.अदिती काळमेख ग्रामीण भागात वैद्यकीय व्यवसाय करताना भेटलेल्या स्त्रियांचे संघर्ष आपल्या लेखनाची प्रेरणा ठरल्याचे डॉ.अदिती काळमेघ यांनी सांगितले.अत्यंत कठीण परिस्थितीतही ग्रामीण स्त्री खंबीरपणे उभी राहते,नकारात्मक अनुभव पचविते आणि उद्याच्या आशेवर जगते. तिची ही ताकद खूप काही शिकवून जाते, असे त्या म्हणाल्या. शहरी स्त्रीकडे शिक्षण आणि आर्थिक स्वावलंबन असले तरी तेवढ्यानेच तिचे आत्मभान आणि स्वाभिमान जागृत होतो असे नाही.समाजाच्या नजरेतून स्वतःची ओळख शोधणे आणि सौंदर्यभानालाच आत्मभान समजणे या गोष्टी अस्वस्थ करतात, असे त्यांनी नमूद केले. अनुभव, निरीक्षण आणि चिंतन यांच्या संयोगातून आपल्या कविता, कथा आणि लेख आकाराला येतात. चुकीचे घडताना त्यावर बोलणे हे नागरिक म्हणूनही आपले कर्तव्य आहे,अशी भूमिका त्यांनी मांडली. अन्याय सहन होत नाही म्हणून लिहिते : शिल्पा कांबळे “अन्याय सहन होत नाही म्हणून मी लिहिते,” असे स्पष्ट उत्तर शिल्पा कांबळे यांनी दिले. वाचत असलेल्या साहित्यात आपल्या अनुभवांशी आणि बहुजन स्त्रियांच्या जगण्याशी पुरेशी ओळख पटत नव्हती.हे वास्तव मांडण्याच्या गरजेतून ‘निळ्या डोळ्यांची मुलगी’ ही कादंबरी लिहिल्याचे त्यांनी सांगितले. लेखन हे विचार मांडण्याबरोबरच स्वतःला सावरण्याचे आणि जगण्याची ताकद मिळविण्याचे माध्यमही ठरले. काही व्यक्तिरेखांनीच आपल्याला कठीण काळात आधार दिला,असे त्या म्हणाल्या.डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांवरील मालिकेच्या लेखनातून त्यांचे विचार मोठ्या प्रेक्षकवर्गापर्यंत पोहोचविता आल्याचे समाधान त्यांनी व्यक्त केले.आपली गोष्ट अधिक लोकांपर्यंत पोहोचावी म्हणून पुस्तकांबरोबर दूरचित्रवाणी, नाटक व चित्रपट यांसारख्या माध्यमांकडे वळल्याचेही त्यांनी मत व्यक्त केले . (मी कां लिहीते. परिसंवाद बातमी भाग -२ contd)